Putrada Ekadashi Vrat Katha

युधिष्ठिर उवाच ।

yudhiṣṭhira uvāca |

कथिता वै त्वया कृष्ण सफलैकादशी शुभा । कथयस्व प्रसादेन शुक्लपक्षस्य या भवेत् ॥१॥ किंनाम को विधिस्तस्याः को देवस्तत्र पूज्यते । कस्मै तुष्टो हृषीकेशस्त्वमेव पुरुषोत्तमः ॥२॥

kathitā vai tvayā kṛṣṇa saphalaikādaśī śubhā | kathayasva prasādena śuklapakṣasya yā bhavet ||1|| kinnāma ko vidhistasyāḥ ko devastatra pūjyate | kasmai tuṣṭo hṛṣīkeśastvameva puruṣottamaḥ ||2||

श्रीकृष्ण उवाच ।

śrīkṛṣṇa uvāca |

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि शुक्ला पौषस्य या भवेत् । कथयामि महाराज लोकानां हितकाम्यया ॥३॥ पूर्वेण विधिना राजन्कर्त्तव्यैषा प्रयत्नतः । पुत्रदा नाम नाम्ना सा सर्वपापहरा परा ॥४॥

śṛṇu rājanpravakṣyāmi śuklā pauṣasya yā bhavet | kathayāmi mahārāja lokānāṃ hitakāmyayā ||3|| pūrveṇa vidhinā rājankarttavyaiṣā prayatnataḥ | putradā nāma nāmnā sā sarvapāpaharā parā ||4||

नारायणोऽधिदेवोऽस्याः कामदः सिद्धिदायकः । नातः परतरा काचित्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥५॥ विद्यावन्तं यशस्वन्तं करोति च नरं हरिः । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापहरां पराम् ॥६॥

nārāyaṇo'dhidevo'syāḥ kāmadaḥ siddhidāyakaḥ | nātaḥ paratarā kācittrailokye sacarācare ||5|| vidyāvantaṃ yaśasvantaṃ karoti ca naraṃ hariḥ | śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāṃ pāpaharāṃ parām ||6||

भद्रावत्यां पुरा ह्यासीत्पुर्यां राजा सुकेतुमान् । तस्य राज्ञस्तथा राज्ञी चम्पका नाम वर्त्तते ॥७॥ पुत्रहीनेन राज्ञा च कालोनीतो मनोरथैः । नैवात्मजं नृपो लेभे वंशकर्त्तारमेव च ॥८॥

bhadrāvatyāṃ purā hyāsītpuryāṃ rājā suketumān | tasya rājñastathā rājñī campakā nāma varttate ||7|| putrahīnena rājñā ca kālonīto manorathaiḥ | naivātmajaṃ nṛpo lebhe vaṃśakarttārameva ca ||8||

तेनैव राज्ञा धर्मेण चिन्तितं बहुकालतः । किं करोमि क्व गच्छामि सुतप्राप्तिः कथं भवेत् ॥९॥ न राष्ट्रे न पुरे सौख्यं लेभे राजा सुकेतुमान् । साध्व्या स्वकान्तया सार्धं प्रत्यहं दुःखितोऽभवत् ॥१०॥

tenaiva rājñā dharmeṇa cintitaṃ bahukālataḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi sutaprāptiḥ kathaṃ bhavet ||9|| na rāṣṭre na pure saukhyaṃ lebhe rājā suketumān | sādhvyā svakāntayā sārdhaṃ pratyahaṃ duḥkhito'bhavat ||10||

तावुभौ दम्पती नित्यं चिन्ताशोकपरायणौ । पितरोऽस्य जलं दत्तं कवोष्णमुपभुञ्जते ॥११॥ राज्ञः पश्चान्न पश्यामो योऽस्मान्संतर्पयिष्यति । इत्येवं संस्मरन्तोऽस्य दुःखिताः पितरोऽभवन् ॥१२॥

tāvubhau dampatī nityaṃ cintāśokaparāyaṇau | pitaro'sya jalaṃ dattaṃ kavoṣṇamupabhuñjate ||11|| rājñaḥ paścānna paśyāmo yo'smānsantarpayiṣyati | ityevaṃ saṃsmaranto'sya duḥkhitāḥ pitaro'bhavan ||12||

न बान्धवा न मित्राणि नामात्याः सुहृदस्तथा । रोचयन्त्यस्य भूपस्य न गजाश्वाः पदातयः ॥१३॥ नैराश्यं भूपतेस्तस्य नित्यं मनसि वर्त्तते । नरस्य पुत्रहीनस्य नास्ति वै जन्मनः फलम् ॥१४॥

na bāndhavā na mitrāṇi nāmātyāḥ suhṛdastathā | rocayantyasya bhūpasya na gajāśvāḥ padātayaḥ ||13|| nairāśyaṃ bhūpatestasya nityaṃ manasi varttate | narasya putrahīnasya nāsti vai janmanaḥ phalam ||14||

अपुत्रस्य गृहं शून्यं हृदयं दुःखितं सदा । पितृदेवमनुष्याणां नानृणत्वं सुतं विना ॥१५॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सुतमुत्पादयेन्नरः । इह लोके यशस्तेषां परलोके शुभा गतिः ॥१६॥

aputrasya gṛhaṃ śūnyaṃ hṛdayaṃ duḥkhitaṃ sadā | pitṛdevamanuṣyāṇāṃ nānṛṇatvaṃ sutaṃ vinā ||15|| tasmātsarvaprayatnena sutamutpādayennaraḥ | iha loke yaśasteṣāṃ paraloke śubhā gatiḥ ||16||

येषां तु पुण्यकर्तॄणां पुत्रजन्म गृहे भवेत् । आयुरारोग्यसंपत्तिस्तेषां गेहे प्रवर्त्तते ॥१७॥ पुत्रजन्म गृहे येषां लोकानां पुण्यकारिणाम् । पुण्यं विना न च प्राप्तिर्विष्णुभक्तिं विना नृप ॥१८॥

yeṣāṃ tu puṇyakartṝṇāṃ putrajanma gṛhe bhavet | āyurārogyasaṃpattisteṣāṃ gehe pravarttate ||17|| putrajanma gṛhe yeṣāṃ lokānāṃ puṇyakāriṇām | puṇyaṃ vinā na ca prāptirviṣṇubhaktiṃ vinā nṛpa ||18||

पुत्राश्च संपदो वापि निश्चयादिति मे मतिः । एवं चिन्तयमानोऽसौ न शर्म लभते नृपः ॥१९॥ प्रत्यूषेऽचिन्तयद्राजा निशीथेऽचिन्तयत्ततः । स्वयमात्मविनाशं च चिन्तयामास केतुमान् ॥२०॥

putrāśca sampado vāpi niścayāditi me matiḥ | evaṃ cintayamāno'sau na śarma labhate nṛpaḥ ||19|| pratyūṣe'cintayadrājā niśīthe'cintayattataḥ | svayamātmavināśaṃ ca cintayāmāsa ketumān ||20||

आत्मघाते दुर्गतिं च चिन्तयित्वा तदा नृपः । दृष्ट्वाऽऽत्मदेहं पतितमपुत्रत्वं तथैव च ॥२१॥ पुनर्विचार्यात्मबुद्ध्या आत्मनो हितकारणम् । अश्वारूढस्ततो राजा जगाम गहनं वनम् ॥२२॥

ātmaghāte durgatiṃ ca cintayitvā tadā nṛpaḥ | dṛṣṭvā''tmadehaṃ patitamaputratvaṃ tathaiva ca ||21|| punarvicāryātmabuddhyā ātmano hitakāraṇam | aśvārūḍhastato rājā jagāma gahanaṃ vanam ||22||

पुरोहितादयः सर्वे न जानन्ति गतं नृपम् । गम्भीरे विपिने राजा मृगपक्षिनिषेविते ॥२३॥ विचचार तदा राजा वनवृक्षान्विलोकयन् । वटानश्वत्थबिल्वांश्च खर्जूरान्पनसांस्तथा ॥२४॥

purohitādayaḥ sarve na jānanti gataṃ nṛpam | gambhīre vipine rājā mṛgapakṣiniṣevite ||23|| vicacāra tadā rājā vanavṛkṣānvilokayan | vaṭānaśvatthabilvāṃśca kharjūrānpanasāṃstathā ||24||

बकुलान्सप्तपर्णांश्च तिन्दुकांस्तिलकानपि । शालांस्तालांस्तमालांश्च ददर्श सरलान्नृपः ॥२५॥ इङ्गुदीकुकभांश्चैव श्लेष्मातकनगांस्तथा । शल्कान्करमर्दांश्च पाटलान्बदरानपि ॥२६॥

bakulānsaptaparṇāṃśca tindukāṃstilakānapi | śālāṃstālāṃstamālāṃśca dadarśa saralānnṛpaḥ ||25|| iṅgudīkakubhāṃścaiva śleṣmātakanagāṃstathā | śalkānkaramardāṃśca pāṭalānbadarānapi ||26||

अशोकांश्च पलाशांश्च शृगालाञ्शशकानपि । वनमार्जारमहिषाञ्छल्कांश्चमरानपि ॥२७॥ ददर्श भुजगान्राजा वल्मीकादर्धनिःसृतान् । तथा वनगजान्मत्तान्कलभैः सह संगतान् ॥२८॥

aśokāṃśca palāśāṃśca śṛgālāñśaśakānapi | vanamārjāramahiṣāñchalkāṃścamarānapi ||27|| dadarśa bhujagānrājā valmīkādardhaniḥsṛtān | tathā vanagajānmattānkalabhaiḥ saha saṃgatān ||28||

यूथपांश्च चतुर्दन्तान्करिणीयूथमध्यगान् । तान्दृष्ट्वा चिन्तयामास आत्मनः स गजान्नृपः ॥२९॥ तेषां स विचरन्मध्ये राजा शोभामवाप ह । महदाश्चर्यसंयुक्तं ददृशे विपिनं नृप ॥३०॥

yūthapāṃśca caturdantānkariṇīyūthamadhyagān | tāndṛṣṭvā cintayāmāsa ātmanaḥ sa gajānnṛpaḥ ||29|| teṣāṃ sa vicaranmadhye rājā śobhāmavāpa ha | mahadāścaryasaṃyuktaṃ dadṛśe vipinaṃ nṛpa ||30||

मार्गे शिवारुतांश्छृण्वन्नुलूकविरुतं तथा । तांस्तानृक्षमृगान्पश्यन्वभ्राम वनमध्यतः ॥३१॥ एवं ददर्श गहनं नृपो मध्यगते रवौ । क्षुत्तृड्भ्यां पीडितो राजा इतश्चेतश्च धावति ॥३२॥

mārge śivārutāṃśchṛṇvannulūkavirutaṃ tathā | tāṃstānṛkṣamṛgānpaśyanvabhrāma vanamadhyataḥ ||31|| evaṃ dadarśa gahanaṃ nṛpo madhyagate ravau | kṣuttṛḍbhyāṃ pīḍito rājā itaścetaśca dhāvati ||32||

नृपतिश्चिन्तयामास संशुष्कगलकन्धरः । मया तु किं कृतं कर्म प्राप्तं दुःखं यदीदृशम् ॥३३॥ मया वै तोषिता देवा यज्ञैः पूजाभिरेव च । तथैव ब्राह्मणादानैस्तोषिता मिष्टभोजनैः ॥३४॥

nṛpatiścintayāmāsa saṃśuṣkagalakandharaḥ | mayā tu kiṃ kṛtaṃ karma prāptaṃ duḥkhaṃ yadīdṛśam ||33|| mayā vai toṣitā devā yajñaiḥ pūjābhireva ca | tathaiva brāhmaṇādānaistoṣitā miṣṭabhojanaiḥ ||34||

प्रजाश्चैव सदाकालं पुत्रवत्पालिता भृशम् । कस्माद्दुःखं मया प्राप्तमीदृशं दारुणं महत् ॥३५॥ इति चिन्तापरो राजा जगामैवाग्रतो वनम् । सुकृतस्य प्रभावेण सरो दृष्टमनुत्तमम् ॥३६॥

prajāścaiva sadākālaṃ putravatpālitā bhṛśam | kasmādduḥkhaṃ mayā prāptamīdṛśaṃ dāruṇaṃ mahat ||35|| iti cintāparo rājā jagāmaivāgrato vanam | sukṛtasya prabhāveṇa saro dṛṣṭamanuttamam ||36||

मीनसंस्पर्शमानं च पद्मैश्चापरशोभितम् । कारण्डैश्चक्रवाकैश्च राजहंसैश्च शोभितम् ॥३७॥ मकरैर्बहुभिर्मत्स्यैरन्यैर्जलचरैर्युतम् । समीपे सरसस्तस्य मुनीनामाश्रमान्बहून् ॥३८॥

mīnasaṃsparśamānaṃ ca padmaiścāparaśobhitam | kāraṇḍaiścakravākaiśca rājahaṃsaiśca śobhitam ||37|| makarairbahubhirmatsyairanyairjalacarairyutam | samīpe sarasastasya munīnāmāśramānbahūn ||38||

ददर्श राजा लक्ष्मीवाञ्शकुनैः शुभशंसिभिः । दक्षिणं प्रास्फुरन्नेत्रमथ सव्येतरः करः ॥३९॥ प्रास्फुरन्नृपतेस्तस्य कथयञ्शोभनं फलम् । तस्य तीरे मुनीन्दृष्ट्वा कुर्वाणान्नैगमं जपम् ॥४०॥

dadarśa rājā lakṣmīvāñśakunaiḥ śubhaśaṃsibhiḥ | dakṣiṇaṃ prāsphurannetramatha savyetaraḥ karaḥ ||39|| prāsphurannṛpatestasya kathayañśobhanaṃ phalam | tasya tīre munīndṛṣṭvā kurvāṇānnaigamaṃ japam ||40||

हर्षेण महतोविष्टो बभूव नृपसत्तमः । अवतीर्य हयात्तस्मान्मुनीनामग्रतः स्थितः ॥४१॥ पृथक्पृथग्ववन्देऽसौ मुनींस्ताञ्शंसितव्रतान् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा दण्डवच्च पुनःपुनः ॥४२॥

harṣeṇa mahatāviṣṭo babhūva nṛpasattamaḥ | avatīrya hayāttasmānmunīnāmagrataḥ sthitaḥ ||41|| pṛthakpṛthagvavande'sau munīṃstāñśaṃsitavratān | kṛtāñjaliputo bhūtvā daṇḍavacca punaḥpunaḥ ||42||

प्रत्यूचुस्तेऽपि मुनयः प्रसन्ना नृपते वयम् । राजोवाच । के भवन्तोऽत्र कथ्यन्तां का चाख्या भवतामपि । किमर्थं संगता यूयं सत्यं वदत मेऽग्रतः ॥४३॥

pratyūcuste'pi munayaḥ prasannā nṛpate vayam | rājovāca | ke bhavanto'tra kathyantāṃ kā cākhyā bhavatāmapi | kimarthaṃ saṃgatā yūyaṃ satyaṃ vadata me'grataḥ ||43||

मुनय ऊचुः । विश्वेदेवा वयं राजन्स्नानार्थमिह चागताः । माघो निकटमायात एतस्मात्पञ्चमेऽहनि ॥४४॥

munaya ūcuḥ | viśvedevā vayaṃ rājansnānārthamiha cāgatāḥ | māgho nikaṭamāyāta etasmātpañcame'hani ||44||

अद्य चैकादशी राजन्पुत्रदा नाम नामतः । पुत्रं ददात्यसौ तस्मात्पुत्रदाकारिणां नृणाम् ॥४५॥

adya caikādaśī rājanputradā nāma nāmataḥ | putraṃ dadātyasau tasmātputradākāriṇāṃ nṛṇām ||45||

राजोवाच । एष वै संशयो मह्यं पुत्रस्योत्पादने महान् । यदि तुष्टा भवन्तो वै पुत्रो मे दीयतां तदा ॥४६॥

rājovāca | eṣa vai saṃśayo mahyaṃ putrasyotpādane mahān | yadi tuṣṭā bhavanto vai putro me dīyatāṃ tadā ||46||

मुनय ऊचुः । अद्यैव दिवसे राजन्पुत्रदा नाम वर्त्तते । एकादशीति विख्यातं क्रियतां व्रतमुत्तमम् ॥४७॥

munaya ūcuḥ | adyaiva divase rājanputradā nāma vartate | ekādaśīti vikhyātaṃ kriyatāṃ vratamuttamam ||47||

अभिषेकात्ततोऽस्माकं केशवस्य प्रसादतः । अवश्यं तव राजेन्द्र पुत्रप्राप्तिर्भविष्यति ॥४८॥

abhiṣekāttato'smākaṃ keśavasya prasādataḥ | avaśyaṃ tava rājendra putraprāptirbhaviṣyati ||48||

इत्येवं वचनात्तेषां कृतं राज्ञा व्रतोत्तमम् । मुनीनामुपदेशेन पुत्रदाया विधानतः ॥४९॥

ityevaṃ vacanātteṣāṃ kṛtaṃ rājñā vratottamam | munīnāmupadeśena putradāyā vidhānataḥ ||49||

द्वादश्यां पारणं कृत्वा मुनीन्नत्वा पुनःपुनः । आजगाम गृहं राजा राज्ञी गर्भमथादधौ ॥५०॥

dvādaśyāṃ pāraṇaṃ kṛtvā munīnnatvā punaḥpunaḥ | ājagāma gṛhaṃ rājā rājñī garbhamathādadhau ||50||

पुत्रो जातः सूतिकाले तेजस्वी पुण्यकर्मणा । पितरं तोषयामास प्रजापालो बभूव सः ॥५१॥

putro jātaḥ sūtikāle tejasvī puṇyakarmaṇā | pitaraṃ toṣayāmāsa prajāpālo babhūva saḥ ||51||

तस्माद्राजन्प्रकर्त्तव्यं पुत्रदाव्रतमुत्तमम् । लोकानां तु हितार्थाय तवाग्रे कथितं मया ॥५२॥

tasmādrājanprakarttavyaṃ putradāvratamuttamam | lokānāṃ tu hitārthāya tavāgre kathitaṃ mayā ||52||

एकचित्तास्तु ये मर्त्याः कुर्वन्ति पुत्रदाव्रतम् । पुत्रान्प्राप्येह लोके तु मृतास्ते स्वर्गगामिनः । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् ॥५३॥

ekacittāstu ye martyāḥ kurvanti putradāvratam | putrānprāpyeha loke tu mṛtāste svargagāminaḥ | paṭhanācchravaṇādrājannagniṣṭomaphalaṃ labhet ||53||

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चपञ्चाशत्साहस्र्यां संहितायां षष्ठे उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे पौषशुक्लपुत्रदैकादशी नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४२॥

iti śrīpādme mahāpurāṇe pañcapañcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde pauṣaśuklaputradaikādaśī nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||42||