Nirjala Ekadashi Vrat Katha

युधिष्ठिर उवाच

yudhiṣṭhira uvāca

अपरायाश्च माहात्म्यं श्रुतं सर्व जनार्दन । ज्येष्ठस्य शुक्लपक्षे तु स्याद्या तां वद मानद ॥१॥

aparāyāśca māhātmyaṃ śrutaṃ sarva janārdana | jyeṣṭhasya śuklapakṣe tu syādyā tāṃ vada mānada ||1||

श्रीकृष्ण उवाच

śrīkṛṣṇa uvāca

एनां वक्ष्यति धर्मात्मा व्यासः सत्यवतीसुतः । सर्वशास्त्र्थतत्त्वज्ञो वेदवेदाङ्गपारगः ॥२॥

enāṃ vakṣyati dharmātmā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | sarvaśāstrthatattvajño vedavedāṅgapāragaḥ ||2||

युधिष्ठिर उवाच

yudhiṣṭhira uvāca

श्रुता मे मानवा धर्मा वासिष्ठाश्व श्रुता मया । द्वैपायन यथावत्त्वं वैष्णवान्वक्तुमर्हसि ॥३॥

śrutā me mānavā dharmā vāsiṣṭhāśva śrutā mayā | dvaipāyana yathāvattvaṃ vaiṣṇavānvaktumarhasi ||3||

श्रीवेदव्यास उवाच

śrīvedavyāsa uvāca

श्रुतास्तु मानवा धर्मा वैदिकाश्च श्रुतास्त्वया । कलौ युगे नशक्यन्ते ते वै कर्तुनराधिप ॥४॥

śrutāstu mānavā dharmā vaidikāśca śrutāstvayā | kalau yuge naśakyante te vai kartunarādhipa ||4||

सुखोपायमल्पधनमल्पक्लेशं महाफलम्‌। पुराणानां च सर्वेषां सारभूतं महामते ! ॥५॥

sukhopāyamalpadhanamalpakleśaṃ mahāphalam‌| purāṇānāṃ ca sarveṣāṃ sārabhūtaṃ mahāmate ! ||5||

एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । द्वादश्यां तु शुचिर्भूत्वापुष्पैः संपूज्य केशवम्‌ ॥६॥

ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi | dvādaśyāṃ tu śucirbhūtvāpuṣpaiḥ saṃpūjya keśavam‌ ||6||

अन्न भुञ्जीत सत्कृत्य पश्चाद्विप्रपुरःसरम्‌ । सूतकेऽपि न भोक्तव्यंनाशौचे च जनाधिप ॥७॥

anna bhuñjīta satkṛtya paścādviprapuraḥsaram‌ | sūtake'pi na bhoktavyaṃnāśauce ca janādhipa ||7||

यावज्जीवं व्रतमिदं कर्तव्यं पुरुषर्षभ। स्वर्गतिं प्राप्तुमिच्छद्भिरत्र नैवास्ति संशयः॥८॥

yāvajjīvaṃ vratamidaṃ kartavyaṃ puruṣarṣabha| svargatiṃ prāptumicchadbhiratra naivāsti saṃśayaḥ||8||

अपि पापा दुराचाराः पापिष्ठा धर्मवर्जिताः। एकादश्यां न भुञ्जाना न ते यान्ति यमान्तिकम्‌ ॥९॥

api pāpā durācārāḥ pāpiṣṭhā dharmavarjitāḥ| ekādaśyāṃ na bhuñjānā na te yānti yamāntikam‌ ||9||

इति तद्वचनं श्रुत्वा कम्पितोऽश्वत्यपत्रवत्‌ । भीमसेनो महाबाहुर्नत्वोवाच गुरुम्प्रति ॥१०॥

iti tadvacanaṃ śrutvā kampito'śvatyapatravat‌ | bhīmaseno mahābāhurnatvovāca gurumprati ||10||

पितामह महाबुद्धे श्रृणु मे परमं वचः। युधिष्ठिरश्च कुन्ती च तथा द्रुपदनन्दिनी ॥११॥

pitāmaha mahābuddhe śrṛṇu me paramaṃ vacaḥ| yudhiṣṭhiraśca kuntī ca tathā drupadanandinī ||11||

अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवस्तथैव च । एकादश्यां न भुञ्जन्ति कदाचिदपि सुव्रताः ॥१२॥

arjuno nakulaścaiva sahadevastathaiva ca | ekādaśyāṃ na bhuñjanti kadācidapi suvratāḥ ||12||

ते मां ब्रुवन्ति वै नित्यं मा भुङ्क्ष्व त्वं वृकोदर ! । अहं तानब्रबं तात बुभुक्षा दुःसहा मम ॥१३॥

te māṃ bruvanti vai nityaṃ mā bhuṅkṣva tvaṃ vṛkodara ! | ahaṃ tānabrabaṃ tāta bubhukṣā duḥsahā mama ||13||

दानं दास्यामि विधिवत्पूजयिष्यामि केशवम्‌ । भीमसेनवचः श्रुत्वा व्यासो वचनमब्रवीत्‌ ॥१४॥

dānaṃ dāsyāmi vidhivatpūjayiṣyāmi keśavam‌ | bhīmasenavacaḥ śrutvā vyāso vacanamabravīt‌ ||14||

व्यास उवाच

vyāsa uvāca

यदि स्वर्गमभीष्टं ते नरकं दुष्टमेव च। एकादश्यां न भोक्तव्यं पक्षयोरुभयोरपि ॥१५॥

yadi svargamabhīṣṭaṃ te narakaṃ duṣṭameva ca| ekādaśyāṃ na bhoktavyaṃ pakṣayorubhayorapi ||15||

भीमसेन उवाच

bhīmasena uvāca

पितामह ! महाबुद्धे ! कथयामि तवाग्रतः। एकभक्ते न शक्रोमि उपवासे कुतः प्रभो ॥१६॥

pitāmaha ! mahābuddhe ! kathayāmi tavāgrataḥ| ekabhakte na śakromi upavāse kutaḥ prabho ||16||

वृको हि नाम यो वह्विःस सदा जठरे मम । अतिवेलं यदाऽश्नामि तदा समुपशाम्यति ॥ नैकं शक्कोम्यहं कर्तुमुपवासं महामुने ! ॥१७॥

vṛko hi nāma yo vahviḥsa sadā jaṭhare mama | ativelaṃ yadā'śnāmi tadā samupaśāmyati || naikaṃ śakkomyahaṃ kartumupavāsaṃ mahāmune ! ||17||

येनैव प्राप्यतेस्वर्गस्तत्कर्तास्मि यथातथम्‌ । तदेकंवदनिश्चित्ययेन श्रेयोऽ हमाप्नुयाम्‌ ॥ १ ८॥

yenaiva prāpyatesvargastatkartāsmi yathātatham‌ | tadekaṃvadaniścityayena śreyo' hamāpnuyām‌ || 1 8||

व्यास उवाच

vyāsa uvāca

वृषस्थे मिथुनस्थे वा यदा चैकादशी भवेत्‌ । ज्येष्ठमासे प्रयत्नेन सोपोष्योदकवर्जिता ॥१९॥

vṛṣasthe mithunasthe vā yadā caikādaśī bhavet‌ | jyeṣṭhamāse prayatnena sopoṣyodakavarjitā ||19||

गण्डूषाचमनं वारि वर्जयित्वोदकं बुधः । उपभुञ्जीत नैवेह ब्रतभङ्गोऽन्यथा भवेत्‌ ॥२०॥

gaṇḍūṣācamanaṃ vāri varjayitvodakaṃ budhaḥ | upabhuñjīta naiveha bratabhaṅgo'nyathā bhavet‌ ||20||

उदयादुदयं यावद्वर्जयित्वोदकं नरः । श्रूयतां समवाप्नोति द्वादशद्वादशीफलम्‌ ॥२१॥

udayādudayaṃ yāvadvarjayitvodakaṃ naraḥ | śrūyatāṃ samavāpnoti dvādaśadvādaśīphalam‌ ||21||

ततःप्रभातेविमले द्वादश्यांस्नानमाचरेत्‌। जलं सुवर्ण दत्त्वा च द्विजातिभ्योयथाविधि ॥२२॥

tataḥprabhātevimale dvādaśyāṃsnānamācaret‌| jalaṃ suvarṇa dattvā ca dvijātibhyoyathāvidhi ||22||

भुञ्जीत कृतकृत्यस्तु ब्राह्मणैः सहितो वशी । एवं कृते च यत्पुण्यंभीमसेन शृणुष्व तत्‌ ॥२३॥

bhuñjīta kṛtakṛtyastu brāhmaṇaiḥ sahito vaśī | evaṃ kṛte ca yatpuṇyaṃbhīmasena śṛṇuṣva tat‌ ||23||

संवत्सरे तु याश्चैव एकादश्यो भवन्ति हि । तासां फलमवाप्नोति ह्यत्र मे नास्ति संशयः ॥२४॥

saṃvatsare tu yāścaiva ekādaśyo bhavanti hi | tāsāṃ phalamavāpnoti hyatra me nāsti saṃśayaḥ ||24||

इति मां केशवः प्राह शङ्कचक्रगदाधरः । सर्वान्परित्यज्य पुमान्मामेकं शरणं ब्रजेत्‌॥२५॥

iti māṃ keśavaḥ prāha śaṅkacakragadādharaḥ | sarvānparityajya pumānmāmekaṃ śaraṇaṃ brajet‌||25||

एकादश्यां निराहारस्ततः पापात्प्रमुच्यते । द्रव्यशुद्धिः कलौ नास्ति संस्कारः स्मार्त्त एव च ॥२६॥

ekādaśyāṃ nirāhārastataḥ pāpātpramucyate | dravyaśuddhiḥ kalau nāsti saṃskāraḥ smārtta eva ca ||26||

वैदिकस्तु कुतश्चापि प्राप्ते दुष्टे कलौ युगे। किंनु ते बहुनोक्तेन वायुपुत्र ! पुनः पुनः ॥२७॥

vaidikastu kutaścāpi prāpte duṣṭe kalau yuge| kiṃnu te bahunoktena vāyuputra ! punaḥ punaḥ ||27||

एकादश्यांन भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । एकादश्यां सिते पक्षे ज्येष्ठे मास्युदकं विना ॥२८॥

ekādaśyāṃna bhuñjīta pakṣayorubhayorapi | ekādaśyāṃ site pakṣe jyeṣṭhe māsyudakaṃ vinā ||28||

पुण्यं फलमवाप्नोति तच्छृणुष्व वृकोदर ! । संवत्सरे तु या प्रोक्ताः शुक्ला कृष्णा वृकोदर ! ॥२९॥

puṇyaṃ phalamavāpnoti tacchṛṇuṣva vṛkodara ! | saṃvatsare tu yā proktāḥ śuklā kṛṣṇā vṛkodara ! ||29||

उपोसिता हि सर्वाः स्युरेकादश्यो न संशयः । धनधान्यप्रदा पुण्या पुत्रारोग्यशुभप्रदा ॥३०॥

upositā hi sarvāḥ syurekādaśyo na saṃśayaḥ | dhanadhānyapradā puṇyā putrārogyaśubhapradā ||30||

उपोषिता नरव्याघ्र इति सत्यं ब्रवीमि ते । यमदूता महाकायाः कराला: कृष्णरूपिणः ॥३१॥

upoṣitā naravyāghra iti satyaṃ bravīmi te | yamadūtā mahākāyāḥ karālā: kṛṣṇarūpiṇaḥ ||31||

दण्डपाशधरा रौद्रा नोपसर्पन्ति तं परम्‌। पीताम्बरधराः सौम्याश्चक्रहस्तामनोजवाः ॥३२॥

daṇḍapāśadharā raudrā nopasarpanti taṃ param‌| pītāmbaradharāḥ saumyāścakrahastāmanojavāḥ ||32||

अन्तकाले नयन्त्येते वैष्णवान्वैष्णवीं पुरीम्‌। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन उपोष्योदकवर्जिता ॥३३॥

antakāle nayantyete vaiṣṇavānvaiṣṇavīṃ purīm‌| tasmātsarvaprayatnena upoṣyodakavarjitā ||33||

जलधेनुँ तदा दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततस्त्वमस्यां कौन्तेय सोपवासोऽर्चनं हरेः ॥३४॥

jaladhenu~ tadā dattvā sarvapāpaiḥ pramucyate | tatastvamasyāṃ kaunteya sopavāso'rcanaṃ hareḥ ||34||

कुरु सर्वप्रयत्नेन सर्वपापप्रशान्तये। स्वप्ने न मेऽपराधोऽस्ति दन्तरागतयाऽपिवा॥३५॥

kuru sarvaprayatnena sarvapāpapraśāntaye| svapne na me'parādho'sti dantarāgatayā'pivā||35||

भाक्ष्येऽपरेऽह्निदेवेश ह्याशनं वासराद्धरेः । इत्युच्चार्य ततो मन्त्रमुपवासपरो भवेत्‌ ॥३६॥

bhākṣye'pare'hnideveśa hyāśanaṃ vāsarāddhareḥ | ityuccārya tato mantramupavāsaparo bhavet‌ ||36||

सर्वपापविनाशाय श्रद्धादमसमन्वितः । मेरुमन्दरमात्राघं स्त्रियां पुंसा च यत्कृतम्‌ ॥३७॥

sarvapāpavināśāya śraddhādamasamanvitaḥ | merumandaramātrāghaṃ striyāṃ puṃsā ca yatkṛtam‌ ||37||

सर्व तद्धस्मतां याति एकादश्याः प्रभावतः । न शक्रुवन्ति ये दातुं जलधेनुं नराधिप ! ॥३८॥

sarva taddhasmatāṃ yāti ekādaśyāḥ prabhāvataḥ | na śakruvanti ye dātuṃ jaladhenuṃ narādhipa ! ||38||

सकाञ्चनः प्रदातव्यो घटको वरुसंयुतः । तोयस्य नियमं योऽस्यां कुरुते वै स पुण्यभाक्‌ ॥३९॥

sakāñcanaḥ pradātavyo ghaṭako varusaṃyutaḥ | toyasya niyamaṃ yo'syāṃ kurute vai sa puṇyabhāk‌ ||39||

फलं कोटिसुवर्णस्य यामे यामे श्रुतं फलम्‌ । स्नानं दानं जपं होमं यदस्यां कुरुते नरः ॥४०॥

phalaṃ koṭisuvarṇasya yāme yāme śrutaṃ phalam‌ | snānaṃ dānaṃ japaṃ homaṃ yadasyāṃ kurute naraḥ ||40||

तत्सर्वं चाक्षयं प्राप्तमेतत्कृष्णप्रभाषितम्‌। किं वापरेण धर्मेण निर्जलैकादशीं विना॥४१॥

tatsarvaṃ cākṣayaṃ prāptametatkṛṣṇaprabhāṣitam‌| kiṃ vāpareṇa dharmeṇa nirjalaikādaśīṃ vinā||41||

उपोष्य सम्यग्विधिवद्वैष्णव पदमाप्नुयात्‌। सुवर्णमन्नं वासो वा यदस्यां सम्प्रदीयते॥४२॥

upoṣya samyagvidhivadvaiṣṇava padamāpnuyāt‌| suvarṇamannaṃ vāso vā yadasyāṃ sampradīyate||42||

तदस्य कुरुशार्दूल ! सर्व चाप्यक्षयं भवेत्‌ । एकादश्यां दिने योऽन्नं भुङ्के पापं भुनक्ति सः ॥४३॥

tadasya kuruśārdūla ! sarva cāpyakṣayaṃ bhavet‌ | ekādaśyāṃ dine yo'nnaṃ bhuṅke pāpaṃ bhunakti saḥ ||43||

इह लोके च चाण्डालो मृतः प्राप्नोति दुर्गतिम्‌ । ये च दास्यन्ति दानानि द्वादश्यां समुपोषिता: ॥४४॥

iha loke ca cāṇḍālo mṛtaḥ prāpnoti durgatim‌ | ye ca dāsyanti dānāni dvādaśyāṃ samupoṣitā: ||44||

ज्येष्ठमासे सितेपक्षे प्राप्स्यन्ति परमं परम्‌ । ब्रह्मा मद्यपः स्तेनो गुरुद्वेषी सदानृती ॥४५॥

jyeṣṭhamāse sitepakṣe prāpsyanti paramaṃ param‌ | brahmā madyapaḥ steno gurudveṣī sadānṛtī ||45||

मुच्यन्ते पातकैः सर्वैनिर्जला यैरुपोषिता। विशेषं शृणु कौन्तेय निर्जलैकादशी दिने ॥४६॥

mucyante pātakaiḥ sarvainirjalā yairupoṣitā| viśeṣaṃ śṛṇu kaunteya nirjalaikādaśī dine ||46||

यत्कर्तव्यं नरैः खीभिर्दान श्रद्धासमन्वितैः । जलशायी च संपूज्यो देया धेनुस्तथाम्मयी॥४७॥

yatkartavyaṃ naraiḥ khībhirdāna śraddhāsamanvitaiḥ | jalaśāyī ca saṃpūjyo deyā dhenustathāmmayī||47||

प्रत्यक्षा वा नृपश्रेष्ठ घृतधेनुरथापि वा। दक्षिणाभिः सुपुष्टाभिर्मिष्टान्नैश्च पृथग्विधैः ॥४८॥

pratyakṣā vā nṛpaśreṣṭha ghṛtadhenurathāpi vā| dakṣiṇābhiḥ supuṣṭābhirmiṣṭānnaiśca pṛthagvidhaiḥ ||48||

तोषणीयाः प्रयत्नेन द्विजा धर्मभृतांवर ! । तुष्टा भवन्ति वै विप्रास्तंस्तुष्टेरमोक्षदो हरिः ॥४९॥

toṣaṇīyāḥ prayatnena dvijā dharmabhṛtāṃvara ! | tuṣṭā bhavanti vai viprāstaṃstuṣṭeramokṣado hariḥ ||49||

आत्मद्रोहः कृतस्तैर्हि यैरेषा न ह्यापोषिता । पापात्मानो दुराचारा दुष्टास्ते नात्रसंशयः ॥५०॥

ātmadrohaḥ kṛtastairhi yaireṣā na hyāpoṣitā | pāpātmāno durācārā duṣṭāste nātrasaṃśayaḥ ||50||

कुलानां शतमागामि अतीतानां तथाशतम्‌ । आत्मना सह तैर्नीतं वासुदेवस्य मन्दिरम्‌ ॥५१॥

kulānāṃ śatamāgāmi atītānāṃ tathāśatam‌ | ātmanā saha tairnītaṃ vāsudevasya mandiram‌ ||51||

शान्तैदन्तिदनिपरैरर्चयद्धिस्तथाहरिम्‌ । कुर्वद्धिर्जागरं रात्रौ यैरेषा समुपोषिता॥५२॥

śāntaidantidaniparairarcayaddhistathāharim‌ | kurvaddhirjāgaraṃ rātrau yaireṣā samupoṣitā||52||

अन्नं वस्त्रं तथा गावो जलं शय्यासनं शुभम्‌ । कमण्डलुस्तथा छत्त्रं दातव्यं निर्जलादिने ॥५३॥

annaṃ vastraṃ tathā gāvo jalaṃ śayyāsanaṃ śubham‌ | kamaṇḍalustathā chattraṃ dātavyaṃ nirjalādine ||53||

उपानहौ यो ददाति पात्रभूते द्विजोत्तमे। ससौवर्णेन यानेन स्वर्गलोके महीयते ॥५४॥

upānahau yo dadāti pātrabhūte dvijottame| sasauvarṇena yānena svargaloke mahīyate ||54||

यश्चेमां शृणुयाद्धत्तया यश्चापि परिकीर्तयेत्‌। तावुभावाप्नुतः स्वर्ग नात्र कार्या विचारणा ॥५५॥

yaścemāṃ śṛṇuyāddhattayā yaścāpi parikīrtayet‌| tāvubhāvāpnutaḥ svarga nātra kāryā vicāraṇā ||55||

यत्फलं सन्निहत्यायां राहुग्रस्ते दिवाकरे। कृत्वा श्राद्धं लभेन्मर्त्यस्तदस्या श्रवणादपि ॥५६॥

yatphalaṃ sannihatyāyāṃ rāhugraste divākare| kṛtvā śrāddhaṃ labhenmartyastadasyā śravaṇādapi ||56||

नियमश्च प्रकर्त्तव्यो दन्तधावनपूर्वकम्‌। एकादश्यां निराहारो वर्जयिष्यामि वै जलम्‌॥५७॥

niyamaśca prakarttavyo dantadhāvanapūrvakam‌| ekādaśyāṃ nirāhāro varjayiṣyāmi vai jalam‌||57||

केशवप्रीणनार्थाय अन्यदाचमनादृते । द्वादश्यां देवदेवेशः पूजनीयस्त्रिविक्रमः ॥५८॥

keśavaprīṇanārthāya anyadācamanādṛte | dvādaśyāṃ devadeveśaḥ pūjanīyastrivikramaḥ ||58||

गन्धैर्धूपैस्तथा पुष्पैर्वासोभिः प्रियदर्शनैः। पूजयित्वा विधानेन मन्त्रमेतमुदीरयेत्‌॥५९॥

gandhairdhūpaistathā puṣpairvāsobhiḥ priyadarśanaiḥ| pūjayitvā vidhānena mantrametamudīrayet‌||59||

देवदेव ! हृषीकेश ! संसारार्णवतारक ! । उदकुम्भप्रदानेन नय मां परमां गतिम्‌॥६०॥

devadeva ! hṛṣīkeśa ! saṃsārārṇavatāraka ! | udakumbhapradānena naya māṃ paramāṃ gatim‌||60||

ज्येष्ठे मासि तु वै भीम ! या शुक्लैकादशी शुभा । निर्जला समुपोष्यात्र जलकुम्भान्सशर्करान्‌ ॥६१॥

jyeṣṭhe māsi tu vai bhīma ! yā śuklaikādaśī śubhā | nirjalā samupoṣyātra jalakumbhānsaśarkarān‌ ||61||

प्रदाय विप्रमुखेभ्यो मोदते विष्णुसन्निधौ । ततः कुम्भाः प्रदातव्या ब्राह्मणानां च भक्तित:॥६२॥

pradāya vipramukhebhyo modate viṣṇusannidhau | tataḥ kumbhāḥ pradātavyā brāhmaṇānāṃ ca bhaktita:||62||

भोजयित्वा ततो विप्रान्स्वयं भुञ्जीत तत्परः। एवं यःकुरुते पूर्णा द्वादशीं पापनाशिनीम्‌ ॥६३॥

bhojayitvā tato viprānsvayaṃ bhuñjīta tatparaḥ| evaṃ yaḥkurute pūrṇā dvādaśīṃ pāpanāśinīm‌ ||63||

सर्वपापविनिर्मुक्तः पदं गच्छत्यनामयम्‌। ततः प्रभृति भीमेन कृता होकादशी शुभा ॥ पाण्डवद्दादशी नाम्ना लोके ख्याता बभूव ह ॥६४॥

sarvapāpavinirmuktaḥ padaṃ gacchatyanāmayam‌| tataḥ prabhṛti bhīmena kṛtā hokādaśī śubhā || pāṇḍavaddādaśī nāmnā loke khyātā babhūva ha ||64||

इति श्रीपाद्मे महापुराणे पञ्चपञ्चाशत्साहस्यां संहितायां षष्ठे उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे ज्येष्ठशुक्लनिर्जलैकादशीमाहात्म्यं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥

iti śrīpādme mahāpurāṇe pañcapañcāśatsāhasyāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde jyeṣṭhaśuklanirjalaikādaśīmāhātmyaṃ nāma dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ ||52||