Mokshada Ekadashi Vrat Katha (Gita Jayanti)
Draft — pending review. This text has been sourced and translated per our editorial policy, but has not yet completed human review against sung versions. Wording may change.
Yudhishthira's question (v.1-3)
युधिष्ठिर उवाच- वंदे विष्णुं विभुं साक्षाल्लोकत्रयसुखावहम् । विश्वेशं विश्वकर्तारं पुराणं पुरुषोत्तमम् १। पृच्छामि देवदेवेश संशयोऽस्ति महान्मम । लोकानां च हितार्थाय पापानां क्षयहेतवे २। मार्गशीर्षेसिते पक्षे भवेदेकादशी तु या । किं नाम को विधिस्तस्याः को देवस्तत्र पूज्यते । एतदाचक्ष्व मे स्वामिन्विस्तरेण यथातथम् ३।
yudhiṣṭhira uvāca - vande viṣṇuṃ vibhuṃ sākṣāllokatrayasukhāvaham | viśveśaṃ viśvakartāraṃ purāṇaṃ puruṣottamam ||1|| pṛcchāmi devadeveśa saṃśayo'sti mahānmama | lokānāṃ ca hitārthāya pāpānāṃ kṣayahetave ||2|| mārgaśīrṣe site pakṣe bhavedekādaśī tu yā | kiṃ nāma ko vidhistasyāḥ ko devastatra pūjyate | etadācakṣva me svāminvistareṇa yathātatham ||3||
Krishna names the vrata and its origin (v.4-8)
श्रीकृष्ण उवाच- साधु पृष्टं त्वया राजन्साधु ते विमलं यशः । कथयिष्यामि राजेंद्र हरिवासरमुत्तमम् ४। उत्पन्ना चासिते पक्षे द्वादशी मम वल्लभा । मार्गशीर्षोत्पत्तिरिति मम देह समुद्भवा ५। सुरासुरवधार्थाय ह्युत्पन्ना भरतर्षभ । कथिता च मया सा वै तवाग्रे राजसत्तम ६। पूर्वा चैकादशी राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । मार्गशीर्षे सिते पक्षे उत्पत्तिरिति नामतः ७। अतः परं प्रवक्ष्यामि मार्गशीर्षे सिता तु या । यस्याः श्रवणमात्रेण वाजपेयफलं लभेत् ८।
śrīkṛṣṇa uvāca - sādhu pṛṣṭaṃ tvayā rājansādhu te vimalaṃ yaśaḥ | kathayiṣyāmi rājendra harivāsaramuttamam ||4|| utpannā cāsite pakṣe dvādaśī mama vallabhā | mārgaśīrṣotpattiriti mama deha samudbhavā ||5|| surāsuravadhārthāya hyutpannā bharatarṣabha | kathitā ca mayā sā vai tavāgre rājasattama ||6|| pūrvā caikādaśī rājaṃstrailokye sacarācare | mārgaśīrṣe site pakṣe utpattiriti nāmataḥ ||7|| ataḥ paraṃ pravakṣyāmi mārgaśīrṣe sitā tu yā | yasyāḥ śravaṇamātreṇa vājapeyaphalaṃ labhet ||8||
Named 'Moksha', its worship and power (v.9-13)
मोक्षा नामेति सा प्रोक्ता सर्वपापहरा परा । देवं दामोदरं राजन्पूजयेच्च प्रयत्नतः ९। तुलस्या मंजरीभिश्च धूपैर्दीपैः प्रयत्नतः । पूर्वेण विधिना चैव दशम्येकादशी तथा १०। मोक्षा चैकादशी नाम्ना महापातकनाशिनी । रात्रौ जागरणं कार्यं नृत्यगीतस्तवैर्मम ११। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि दिव्यां पौराणिकीकथाम् । यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत् १२। अधोयोनिगतश्चैव पितरो यस्य पापतः । अस्याश्च पुण्यदानेन मोक्षं यांति न संशयः १३।
mokṣā nāmeti sā proktā sarvapāpaharā parā | devaṃ dāmodaraṃ rājanpūjayecca prayatnataḥ ||9|| tulasyā mañjarībhiśca dhūpairdīpaiḥ prayatnataḥ | pūrveṇa vidhinā caiva daśamyekādaśī tathā ||10|| mokṣā caikādaśī nāmnā mahāpātakanāśinī | rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ nṛtyagītastavairmama ||11|| śṛṇu rājanpravakṣyāmi divyāṃ paurāṇikīkathām | yasyāḥ śravaṇamātreṇa sarvapāpakṣayo bhavet ||12|| adhoyonigataścaiva pitaro yasya pāpataḥ | asyāśca puṇyadānena mokṣaṃ yānti na saṃśayaḥ ||13||
King Vaikhanasa of Champaka introduced (v.14-15)
चंपके नगरे रम्ये वैष्णवैश्च विभूषिते । वैखानसो नाम नृपः पुत्रवत्पालयेत्प्रजाः १४। वसंति बहवो विप्रा वेदवेदांगपारगाः । ऋद्धिमत्यः प्रजास्तस्य राज्ञो वैखानसस्य हि १५।
campake nagare ramye vaiṣṇavaiśca vibhūṣite | vaikhānaso nāma nṛpaḥ putravatpālayetprajāḥ ||14|| vasanti bahavo viprā vedavedāṅgapāragāḥ | ṛddhimatyaḥ prajāstasya rājño vaikhānasasya hi ||15||
The king's dream of his ancestors in hell (v.16-17)
एवं राज्यं प्रकुर्वाणो रात्रौ स्वप्नस्य मध्यतः । स्वकीयपितरो दृष्ट्वा अधोयोनिगता नृप १६। एवं दृष्ट्वा च तान्सर्वान्विस्मयाविष्टमानसः । कथयामास वृत्तांतं स्वप्नजातं द्विजान्प्रति १७।
evaṃ rājyaṃ prakurvāṇo rātrau svapnasya madhyataḥ | svakīyapitaro dṛṣṭvā adhoyonigatā nṛpa ||16|| evaṃ dṛṣṭvā ca tānsarvānvismayāviṣṭamānasaḥ | kathayāmāsa vṛttāntaṃ svapnajātaṃ dvijānprati ||17||
Raja uvacha - the king's lament, part 1 (v.18-21)
राजोवाच- मया स्वपितरो दृष्ट्वा नरकोपगता द्विजाः । तारयेति तनूजत्वमस्मान्निरयसागरात् १८। एवं ब्रुवाणास्ते नूनं रोदमाना मुहुर्मुहुः । मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठा एतस्माच्च न मे सुखम् १९। एतद्राज्यं मम महत्सुखदायि न विद्यते । अश्वा गजास्तथा सर्वे रोचंते मे न भो द्विजाः २०। न दारा न सुता मह्यं रोचंते द्विजसत्तमाः । किं करोमि क्व गच्छामि हृदयं मेऽवरुध्यते २१।
rājovāca - mayā svapitaro dṛṣṭvā narakopagatā dvijāḥ | tārayeti tanūjatvamasmānnirayasāgarāt ||18|| evaṃ bruvāṇāste nūnaṃ rodamānā muhurmuhuḥ | mayā dṛṣṭā dvijaśreṣṭhā etasmācca na me sukham ||19|| etadrājyaṃ mama mahatsukhadāyi na vidyate | aśvā gajāstathā sarve rocante me na bho dvijāḥ ||20|| na dārā na sutā mahyaṃ rocante dvijasattamāḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi hṛdayaṃ me'varudhyate ||21||
The king's lament, part 2 - asks for the liberating vrata (v.22-23)
तद्व्रतं तं तपोयोगं येनैव मम पूर्वजाः । मोक्षं प्रयांति सद्यो वै कथ्यतां च द्विजोत्तमाः २२। पुत्रे तु जीवितप्राये बलीयसि महात्मनि । पितास्ति नरके घोरे तस्य पुत्रस्य किं फलम् २३।
tadvrataṃ taṃ tapoyogaṃ yenaiva mama pūrvajāḥ | mokṣaṃ prayānti sadyo vai kathyatāṃ ca dvijottamāḥ ||22|| putre tu jīvitaprāye balīyasi mahātmani | pitāsti narake ghore tasya putrasya kiṃ phalam ||23||
The brahmins point him to sage Parvata (v.24)
ब्राह्मणा ऊचुः - पर्वतस्य मुने राजन्निकटे चाश्रमो महान् । गम्यतां राजशार्दूल भूतं भव्यं विजानतः २४।
brāhmaṇā ūcuḥ - parvatasya mune rājannikaṭe cāśramo mahān | gamyatāṃ rājaśārdūla bhūtaṃ bhavyaṃ vijānataḥ ||24||
The king travels to Parvata's hermitage (v.25-26)
तेषां श्रुत्वा ततो वाक्यं राजा वैखानसो महान् । जगाम चाशु तत्रैव चाश्रमं पर्वतस्य च २५। ब्राह्मणैर्वेष्टितो राजा राजभिश्च समन्वितः । आश्रमं विपुलं तस्य संप्राप्तो राजसत्तमः २६।
teṣāṃ śrutvā tato vākyaṃ rājā vaikhānaso mahān | jagāma cāśu tatraiva cāśramaṃ parvatasya ca ||25|| brāhmaṇairveṣṭito rājā rājabhiśca samanvitaḥ | āśramaṃ vipulaṃ tasya samprāpto rājasattamaḥ ||26||
The king honours sage Parvata (v.27-29)
तत्रर्ग्वेद यजुर्वेद सामाध्ययनकोविदैः । वेष्टितं मुनिभिश्चैव द्वितीयं ब्रह्मणो यथा २७। दृष्ट्वा तं मुनिशार्दूलं राजा वैखानसस्तथा । दंडवत्प्रणतिं कृत्वा पस्पर्श चरणौ मुनेः २८। पप्रच्छ कुशलं तस्य सप्तस्वंगेष्वसौ मुनिः । राज्ये निष्कंटकत्वं च राज्ञः सौख्यसमन्वितम् २९।
tatrargveda yajurveda sāmādhyayanakovidaiḥ | veṣṭitaṃ munibhiścaiva dvitīyaṃ brahmaṇo yathā ||27|| dṛṣṭvā taṃ muniśārdūlaṃ rājā vaikhānasastathā | daṇḍavatpraṇatiṃ kṛtvā pasparśa caraṇau muneḥ ||28|| papraccha kuśalaṃ tasya saptasvaṅgeṣvasau muniḥ | rājye niṣkaṇṭakatvaṃ ca rājñaḥ saukhyasamanvitam ||29||
Raja uvacha - the king asks about his father's fate (v.30-32)
राजोवाच - तव प्रसादाद्भो स्वामिन्कुशलं मेऽङ्गसप्तसु । भक्ता ये विष्णुविप्रेषु कथं तेषां च विघ्नता ३०। मया स्वपितरो दृष्टाः स्वप्ने च नरके स्थिताः । कस्य पुण्यस्य सामर्थ्यान्मोक्षं यांति द्विजोत्तम ३१। अयं मे संशयः स्वामिन्प्रष्टुं तं त्वामुपागतः । उपायः कश्चिदेवात्र कर्तव्यो मुनिसत्तम ३२।
rājovāca - tava prasādādbho svāminkuśalaṃ me'ṅgasaptasu | bhaktā ye viṣṇuvipreṣu kathaṃ teṣāṃ ca vighnatā ||30|| mayā svapitaro dṛṣṭāḥ svapne ca narake sthitāḥ | kasya puṇyasya sāmarthyānmokṣaṃ yānti dvijottama ||31|| ayaṃ me saṃśayaḥ svāminpraṣṭuṃ taṃ tvāmupāgataḥ | upāyaḥ kaścidevātra kartavyo munisattama ||32||
Parvata meditates and reveals the past-life cause (v.33-38)
एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा पर्वतो मुनिसत्तमः । ध्यानस्तिमितनेत्रोऽभूत्तपस्वी ब्रह्मसंनिभः ३३। मुहूर्तमेकं ध्यानस्थो भूपतिं प्रत्युवाच ह । ज्ञातं हि तव राजेंद्र पितॄणां पूर्वचेष्टितम् ३४। पूर्वजन्मनि तातस्ते क्षत्रियो राज्यगर्वितः । सपत्न्या ऋतुकाले तु राजधर्मप्रवर्तितः ३५। गतो ग्रामे तु तां त्यक्त्वा कार्यार्थी निजयोषितम् । तव पित्रा तु तस्याश्च न दत्तमृतुदानकम् ३६। तेन पापप्रभावेन नरके पितृभिः सह । पतितो राजशार्दूल तव तातः सुदारुणे ३७। ततः पुनरुवाचेदं राजा वैखानसो मुनिम् । केन व्रतप्रभावेन मोक्षस्तेषां भवेन्मुने ३८।
etadvākyaṃ tataḥ śrutvā parvato munisattamaḥ | dhyānastimitanetro'bhūttapasvī brahmasannibhaḥ ||33|| muhūrtamekaṃ dhyānastho bhūpatiṃ pratyuvāca ha | jñātaṃ hi tava rājendra pitṝṇāṃ pūrvaceṣṭitam ||34|| pūrvajanmani tātaste kṣatriyo rājyagarvitaḥ | sapatnyā ṛtukāle tu rājadharmapravartitaḥ ||35|| gato grāme tu tāṃ tyaktvā kāryārthī nijayoṣitam | tava pitrā tu tasyāśca na dattamṛtudānakam ||36|| tena pāpaprabhāvena narake pitṛbhiḥ saha | patito rājaśārdūla tava tātaḥ sudāruṇe ||37|| tataḥ punaruvācedaṃ rājā vaikhānaso munim | kena vrataprabhāvena mokṣasteṣāṃ bhavenmune ||38||
Munir uvacha - Parvata prescribes Mokshada Ekadashi (v.39-40)
मुनिरुवाच- मार्गशीर्षे सिते पक्षे मोक्षा नामेति नामतः । सर्वैश्चेतद्व्रतं कार्यं पित्रे पुण्यं प्रदीयताम् ३९। तेन पुण्यप्रभावेन मोक्षस्तेषां भविष्यति । सत्यमेतन्महाभाग ब्रह्मणो वचनं यथा ४०।
munirūvāca - mārgaśīrṣe site pakṣe mokṣā nāmeti nāmataḥ | sarvaiścetadvrataṃ kāryaṃ pitre puṇyaṃ pradīyatām ||39|| tena puṇyaprabhāvena mokṣasteṣāṃ bhaviṣyati | satyametanmahābhāga brahmaṇo vacanaṃ yathā ||40||
The king returns home and keeps the vow (v.41-42)
मुनेर्वाक्यं ततः श्रुत्वा स्वगृहं पुनरागतः । मार्गशीर्षस्तथा मासः प्राप्तः कष्टेन तेन वै ४१। मुनेर्वाक्येन तत्कृत्वा व्रतं वैखानसो नृपः । अददत्पुण्यमखिलैः सार्द्धं पित्रे स भूमिपः ४२।
munervākyaṃ tataḥ śrutvā svagṛhaṃ punarāgataḥ | mārgaśīrṣastathā māsaḥ prāptaḥ kaṣṭena tena vai ||41|| munervākyena tatkṛtvā vrataṃ vaikhānaso nṛpaḥ | adadatpuṇyamakhilaiḥ sārddhaṃ pitre sa bhūmipaḥ ||42||
The father is liberated in a shower of flowers (v.43-44)
दत्ते पुण्यक्षणेनैव पुष्पवृष्टिरभूद्दिवि । वैखानसस्य तातो वै पितृभिर्मोक्षमाविशत् ४३। राजानं चांतरिक्षे स गिरं पुण्यामुवाच ह । स्वस्तिस्वस्तीति ते पुत्र प्रोच्य चैवं दिवं गतः ४४।
datte puṇyakṣaṇenaiva puṣpavṛṣṭirabhūddivi | vaikhānasasya tāto vai pitṛbhirmokṣamāviśat ||43|| rājānaṃ cāntarikṣe sa giraṃ puṇyāmuvāca ha | svastisvastīti te putra procya caivaṃ divaṃ gataḥ ||44||
Phalashruti - the fruit of observing this Ekadashi (v.45-47)
एवं यः कुरुते राजन्मोक्षामेकादशीं शुभाम् । तस्य पापानि नश्यंति मृतो मोक्षमवाप्नुयात् ४५। नातः परतरा काचित्मोक्षदैकादशी भवेत् । पुण्यसंख्यां न जानामि राजन्मे प्रियकृद्व्रतम् ४६। चिंतामणिसमा ह्येषा नृणां मोक्षप्रदायिनी । पठनाच्छ्रवणादस्या वाजपेयफलं लभेत् ४७।
evaṃ yaḥ kurute rājanmokṣāmekādaśīṃ śubhām | tasya pāpāni naśyanti mṛto mokṣamavāpnuyāt ||45|| nātaḥ paratarā kācitmokṣadaikādaśī bhavet | puṇyasaṃkhyāṃ na jānāmi rājanme priyakṛdvratam ||46|| cintāmaṇisamā hyeṣā nṛṇāṃ mokṣapradāyinī | paṭhanācchravaṇādasyā vājapeyaphalaṃ labhet ||47||
Colophon
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायां उत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे मार्गशीर्षशुक्ल मोक्षदा एकादशीनामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ३९।
iti śrīpādme mahāpurāṇe pañcapañcāśatsāhasryāṃ saṃhitāyāṃ uttarakhaṇḍe umāpatināradasaṃvāde mārgaśīrṣaśukla mokṣadā ekādaśīnāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ 39.
Sourced and cross-checked against two independent sources; our meanings are written in our own words, never copied. Personal, devotional use — including printing and sharing short excerpts with attribution — is free and encouraged.