Dev Uthani (Prabodhini) Ekadashi + Tulsi Vivah Katha

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द उत्तिष्ठ गरुडध्वज । उत्तिष्ठ कमलाकान्त त्रैलोक्यं मङ्गलं कुरु ॥

uttiṣṭhottiṣṭha govinda uttiṣṭha garuḍadhvaja । uttiṣṭha kamalākānta trailokyaṃ maṅgalaṃ kuru ॥

उत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निद्रां जगत्पतये । त्वयि सुप्ते जगन्नाथ जगत् सुप्तं भवेदिदम् ॥

uttiṣṭha govinda tyaja nidrāṃ jagatpataye । tvayi supte jagannātha jagat suptaṃ bhavedidam ॥

देशकालौ ततः स्मृत्वा गणेशं तत्र पूजयेत् । पुण्याहं वाचयित्वाऽथ नान्दीश्राद्धं समाचरेत् ॥ १॥ वेदवाद्यादिनिर्घोषैः विष्णुमूर्तिं समानयेत् । तुलस्या निकटे सा तु स्थाप्या चान्तर्हिता घटैः ॥ २॥ आगच्छ भगवन् देव अर्हयिष्यामि केशव । तुभ्यं ददामि तुलसीं सर्वकामप्रदो भव ॥ ३॥ दद्याद् द्विवारमर्घ्यं च पाद्यं विष्टरमेव च । ततश्चाचमनीयं च त्रिरुक्त्वा च प्रदापयेत् ॥ ४॥ पयो दधि घृतं क्षौद्रं कांस्यपात्रपुटे घृतम् । मधुपर्कं गृहाण त्वं वासुदव नमोऽस्तु ते ॥ ५॥ ततो ये स्वकुलाचाराः कर्तव्या विष्णुतुष्टये । हरिद्रालेपनाभ्यङ्गः कार्यः सर्वं विधाय च ॥ ६॥

deśakālau tataḥ smṛtvā gaṇeśaṃ tatra pūjayet । puṇyāhaṃ vācayitvā'tha nāndīśrāddhaṃ samācaret ॥ 1॥ vedavādyādinirghoṣaiḥ viṣṇumūrtiṃ samānayet । tulasyā nikaṭe sā tu sthāpyā cāntarhitā ghaṭaiḥ ॥ 2॥ āgaccha bhagavan deva arhayiṣyāmi keśava । tubhyaṃ dadāmi tulasīṃ sarvakāmaprado bhava ॥ 3॥ dadyād dvivāramarghyaṃ ca pādyaṃ viṣṭarameva ca । tataścācamanīyaṃ ca triruktvā ca pradāpayet ॥ 4॥ payo dadhi ghṛtaṃ kṣaudraṃ kāṃsyapātrapuṭe ghṛtam । madhuparkaṃ gṛhāṇa tvaṃ vāsudava namo'stu te ॥ 5॥ tato ye svakulācārāḥ kartavyā viṣṇutuṣṭaye । haridrālepanābhyaṅgaḥ kāryaḥ sarvaṃ vidhāya ca ॥ 6॥

गोधूलि समये पूज्यौ तुलसीकेशवौ पुनः । पृथक्पृथक्ततः कार्यौ सम्मुखं मङ्गलं पठेत् ॥ ७॥ इष्टदेशे भास्वरे तु सङ्कल्पं तु समर्पयेत् । स्वगोत्रप्रवरानुक्त्चा तथा त्रिपुरुषादिकम् ॥ ८॥ अनादिमध्यनिधन त्रैलोक्यप्रतिपालक । इमां गृहाण तुलसीं विवाहविधिनेश्वर ॥ ९॥ पार्वती बीजसम्भूतां वृन्दाभस्मनि संस्थिताम् । अनादिमध्यनिधनां वल्लभां ते ददाम्यहम् ॥ १०॥ पयोघृतैश्च सेवाभिः कन्यावद्वर्धितां मया । त्वत्प्रियां तुलसीं तुभ्यं दास्यामि त्वं गृहाण भोः ॥ ११॥ एवं दत्वा तु तुलसीं पश्चात्तौ पूजयेत्ततः । रात्रौ जागरणं कुर्यात् विवाहोत्सवपूर्वकम् ॥ १२॥ प्रतिवर्षमिदं कुर्यात् कार्तिकव्रतसिद्धये । ततः प्रभातसमये तुलसीं विष्णुमर्चयेत् ॥ १३॥

godhūli samaye pūjyau tulasīkeśavau punaḥ । pṛthakpṛthaktataḥ kāryau sammukhaṃ maṅgalaṃ paṭhet ॥ 7॥ iṣṭadeśe bhāsvare tu saṅkalpaṃ tu samarpayet । svagotrapravarānuktcā tathā tripuruṣādikam ॥ 8॥ anādimadhyanidhana trailokyapratipālaka । imāṃ gṛhāṇa tulasīṃ vivāhavidhineśvara ॥ 9॥ pārvatī bījasambhūtāṃ vṛndābhasmani saṃsthitām । anādimadhyanidhanāṃ vallabhāṃ te dadāmyaham ॥ 10॥ payoghṛtaiśca sevābhiḥ kanyāvadvardhitāṃ mayā । tvatpriyāṃ tulasīṃ tubhyaṃ dāsyāmi tvaṃ gṛhāṇa bhoḥ ॥ 11॥ evaṃ datvā tu tulasīṃ paścāttau pūjayettataḥ । rātrau jāgaraṇaṃ kuryāt vivāhotsavapūrvakam ॥ 12॥ prativarṣamidaṃ kuryāt kārtikavratasiddhaye । tataḥ prabhātasamaye tulasīṃ viṣṇumarcayet ॥ 13॥

वह्नि संस्थापनं कृत्वा द्वादशाक्षरविद्यया । पायसाज्य क्षौद्रतिलैः हुनेदष्टोत्तरं शतम् ॥ १४॥ ततः स्विष्टकृतं हुत्वा दद्यात्पूर्णाहुतिं ततः । आचार्यं च समभ्यर्च्य होमशेषं समापयेत् ॥ १५॥ चतुरो वार्षिकान्मासान् नियमं यस्य यत्कृतम् । कथयित्वा द्विजेभ्यस्तत् तथाऽन्यत्परिपूजयेत् ॥ १६॥ इदं व्रतं मया देव कृतं प्रीत्यै तव प्रभो । नूनं सम्पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादात् जनार्दन ॥ १७॥ रेवतीतुर्यचरणे द्वादशीसंयुते नरः । न कुर्यात्पारणां कुर्वन् व्रतं निष्फलतां व्रजेत् ॥ १८॥ ततो येषां पदार्थानां वर्जनं तु कृतं भवेत् । चातुर्मास्येऽथवा तूर्जे ब्राह्मणेभ्यः समर्पयेत् ॥ १९॥

vahni saṃsthāpanaṃ kṛtvā dvādaśākṣaravidyayā । pāyasājya kṣaudratilaiḥ hunedaṣṭottaraṃ śatam ॥ 14॥ tataḥ sviṣṭakṛtaṃ hutvā dadyātpūrṇāhutiṃ tataḥ । ācāryaṃ ca samabhyarcya homaśeṣaṃ samāpayet ॥ 15॥ caturo vārṣikānmāsān niyamaṃ yasya yatkṛtam । kathayitvā dvijebhyastat tathā'nyatparipūjayet ॥ 16॥ idaṃ vrataṃ mayā deva kṛtaṃ prītyai tava prabho । nūnaṃ sampūrṇatāṃ yātu tvatprasādāt janārdana ॥ 17॥ revatīturyacaraṇe dvādaśīsaṃyute naraḥ । na kuryātpāraṇāṃ kurvan vrataṃ niṣphalatāṃ vrajet ॥ 18॥ tato yeṣāṃ padārthānāṃ varjanaṃ tu kṛtaṃ bhavet । cāturmāsye'thavā tūrje brāhmaṇebhyaḥ samarpayet ॥ 19॥

ततः सर्वं समश्नीयात् यद्यदुक्तं व्रते स्थितः । दम्पतिभ्यां सहैवात्र भोक्तव्यं वा द्विजैः सह ॥ २०॥ ततो भुक्तोत्तरं यानि गलितानि दलानि च । तुलस्यास्तानि भुक्त्वा तु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ २१॥ भोजनानन्तरं विष्णोरर्पितं तुलसीदलम् । भक्षणात्पापनिर्मुक्तिः चान्द्रायण शताधिकम् ॥ २२॥ इक्षुखण्डं तथा धात्रीफलं पूगीफलं तथा । भुक्त्वा तु भोजनस्यान्ते तस्योच्छिष्टं विनश्यति ॥ २३॥ एषु त्रिषु न भुक्तं चेदैककमपि येन तु । ज्ञेयं उच्छिष्ट आवर्षं नरोऽसौ नात्र संशयः ॥ २४॥ ततः सायं पुनः पूज्यौ इक्षुवंशैश्च मण्डितौ । तुलसीवासुदेवौ च कृतकृत्यो भवेत्ततः ॥ २५॥

tataḥ sarvaṃ samaśnīyāt yadyaduktaṃ vrate sthitaḥ । dampatibhyāṃ sahaivātra bhoktavyaṃ vā dvijaiḥ saha ॥ 20॥ tato bhuktottaraṃ yāni galitāni dalāni ca । tulasyāstāni bhuktvā tu sarvapāpaiḥ pramucyate ॥ 21॥ bhojanānantaraṃ viṣṇorarpitaṃ tulasīdalam । bhakṣaṇātpāpanirmuktiḥ cāndrāyaṇa śatādhikam ॥ 22॥ ikṣukhaṇḍaṃ tathā dhātrīphalaṃ pūgīphalaṃ tathā । bhuktvā tu bhojanasyānte tasyocchiṣṭaṃ vinaśyati ॥ 23॥ eṣu triṣu na bhuktaṃ cedaikakamapi yena tu । jñeyaṃ ucchiṣṭa āvarṣaṃ naro'sau nātra saṃśayaḥ ॥ 24॥ tataḥ sāyaṃ punaḥ pūjyau ikṣuvaṃśaiśca maṇḍitau । tulasīvāsudevau ca kṛtakṛtyo bhavettataḥ ॥ 25॥

ततो विसर्जनं कुर्यात् दत्वा देयादिकं हरेः । वैकुण्ठं गच्छ भगवन् तुलस्या सहितः प्रभो ॥ २६॥ मत्कृतं पूजनं गृह्य सन्तुष्टो भव सर्वदा । गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थानं परमेश्वर ॥ २७॥ यत्र ब्रह्मादयो देवाः तत्र गच्छ जनार्दन । एवं विसृज्य देवेशं आचार्याय प्रदापयेत् ॥ २८॥ मूर्त्यादिकं सर्वमेव कृतकृत्यो भवेन्नरः । प्रतिवर्षं करोत्येवं तुलस्युद्वाहनं शुभम् ॥ २९॥ इह लोके परत्रापि विपुलं सद्यशो भवेत् । प्रतिवर्षं तु यः कुर्यात् तुलसीकरपीडनम् । भक्तिमान् धनधान्यैश्च युक्तो भवति निश्चितम् ॥ ३०॥ इति सनत्कुमारसंहितान्तर्गतम् वृन्दावनद्वादशीव्रतं सम्पूर्णम् ।

tato visarjanaṃ kuryāt datvā deyādikaṃ hareḥ । vaikuṇṭhaṃ gaccha bhagavan tulasyā sahitaḥ prabho ॥ 26॥ matkṛtaṃ pūjanaṃ gṛhya santuṣṭo bhava sarvadā । gaccha gaccha suraśreṣṭha svasthānaṃ parameśvara ॥ 27॥ yatra brahmādayo devāḥ tatra gaccha janārdana । evaṃ visṛjya deveśaṃ ācāryāya pradāpayet ॥ 28॥ mūrtyādikaṃ sarvameva kṛtakṛtyo bhavennaraḥ । prativarṣaṃ karotyevaṃ tulasyudvāhanaṃ śubham ॥ 29॥ iha loke paratrāpi vipulaṃ sadyaśo bhavet । prativarṣaṃ tu yaḥ kuryāt tulasīkarapīḍanam । bhaktimān dhanadhānyaiśca yukto bhavati niścitam ॥ 30॥ iti sanatkumārasaṃhitāntargatam vṛndāvanadvādaśīvrataṃ sampūrṇam ।

इक्षुदण्डनिर्मिते पुष्पाद्यलङ्कृते मण्टपे विवाहः । तुलसी हरिद्राचन्दनकुङ्कुमपुष्पाद्यालङ्कृता स्वीयवेद्यां प्रथमं पूज्यते । शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ परमेश्वरप्रीत्यर्थं शुभे शोभने मुहूर्ते ... शुभतिथौ तुलस्याः विष्णुना सह विवाहोत्सवमाचरिष्ये । (अप उपस्पृश्य) विघ्नेश्वरपूजां कलशपूजां तुलसी पूजां च यथाविधि निर्वर्त्य ... विष्णुं विवाहार्थे वरार्ह वस्रालङ्करण पुष्पमालादिभिः अलङ्कृत्य वाद्यधोषगीतपुरस्सरं विवाहमण्टपमानीय कर्ता नारिकेल-कदलीफल- ताम्बूलादिभिः उपसृत्य मण्डपे आसने प्रतिष्ठाप्य प्रार्थयेत्- आगच्छ भगवन् देव अर्हयिष्यामि केशव । तुभ्यं ददामि तुलसीं प्रतीच्छन् कामदो भव ॥ आसनमिदं, अलङ्क्रियताम् । पाद्यं समर्पयामि । अर्घ्यं समर्पयामि, आचमनीयं समर्पयामि । मधुपर्कं समर्पयामि । हरिद्रालेप-मङ्गलविधिं समर्पयामि । तैलाभ्यङ्गपूर्वकं मङ्गलस्नानं समर्पयामि । वस्रालङ्करणपुष्पमालाः समर्पयामि । गन्धान्धारयामि । गन्धोपरि हरिद्राकुङ्कमं समर्पयामि । पुष्पैः पूजयामि । १२-२४-१०८ नामभिरर्चयेत् । (वधूवरौ परस्परमभिमुखौ स्थापयित्वा) ... गोत्रोद्भवां ... शर्मणः प्रपौत्रीं, ... शर्मणः पौत्रीं, शर्मणः पुत्रीं तुलसीनाम्नीं इमां कन्यकां अजाय अनादये श्री विष्णवे वराय ददामि । (त्रिरुक्त्वा) अनादिमध्यनिधन त्रैलोक्य प्रतिपालक । इमां गृहाण तुलसीं विवाह विधिनेश्वर । पार्वती बीजसंभूतां बृन्दाभस्मनि संस्थिताम् । अनादिमध्यनिधनां वल्लभां ते ददाम्यहम् ॥ पयोघृतैश्च सेवाभिः कन्यावद्वर्धितां मया । त्वत्प्रियां तुलसीं तुभ्यं ददामि त्वं गृहाण भोः ॥ वाद्यघोष-वेदस्वस्तिवाचन-मङ्गलाशीर्भिः उभौ मेलयित्वा गीतादिभिः सन्तोषयेत् । सायमपि पुनः पूजां कृत्वा स्रीधनं यथाशक्ति दद्यात् । विवाहोत्सवपूर्तौ वैकुण्ठं गच्छ भगवन् तुलस्या सहितः प्रभो । मत्कृतं पूजनं गृह्य सन्तुष्टो भव सर्वदा । गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठ स्वस्थानं परमेश्वर । यत्र ब्रह्मादयो देवाः तत्र गच्छ जनार्दन । इति उभौ अभ्यनुज्ञापयेत् मङ्गलारार्तिकेन सह । तुलसीं यथापूर्वं रक्षेत् ।

ikṣudaṇḍanirmite puṣpādyalaṅkṛte maṇṭape vivāhaḥ । tulasī haridrācandanakuṅkumapuṣpādyālaṅkṛtā svīyavedyāṃ prathamaṃ pūjyate । śuklāmbaradharaṃ viṣṇuṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam । prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye ॥ parameśvaraprītyarthaṃ śubhe śobhane muhūrte ... śubhatithau tulasyāḥ viṣṇunā saha vivāhotsavamācariṣye । (apa upaspṛśya) vighneśvarapūjāṃ kalaśapūjāṃ tulasī pūjāṃ ca yathāvidhi nirvartya ... viṣṇuṃ vivāhārthe varārha vastrālaṅkaraṇa puṣpamālādibhiḥ alaṅkṛtya vādyaghoṣagītapurassaraṃ vivāhamaṇṭapamānīya kartā nārikela-kadalīphala- tāmbūlādibhiḥ upasṛtya maṇḍape āsane pratiṣṭhāpya prārthayet- āgaccha bhagavan deva arhayiṣyāmi keśava । tubhyaṃ dadāmi tulasīṃ pratīcchan kāmado bhava ॥ āsanamidaṃ, alaṅkriyatām । pādyaṃ samarpayāmi । arghyaṃ samarpayāmi, ācamanīyaṃ samarpayāmi । madhuparkaṃ samarpayāmi । haridrālepa-maṅgalavidhiṃ samarpayāmi । tailābhyaṅgapūrvakaṃ maṅgalasnānaṃ samarpayāmi । vastrālaṅkaraṇapuṣpamālāḥ samarpayāmi । gandhāndhārayāmi । gandhopari haridrākuṅkamaṃ samarpayāmi । puṣpaiḥ pūjayāmi । 12-24-108 nāmabhirarcayet । (vadhūvarau parasparamabhimukhau sthāpayitvā) ... gotrodbhavāṃ ... śarmaṇaḥ prapautrīṃ, ... śarmaṇaḥ pautrīṃ, śarmaṇaḥ putrīṃ tulasīnāmnīṃ imāṃ kanyakāṃ ajāya anādaye śrī viṣṇave varāya dadāmi । (triruktvā) anādimadhyanidhana trailokya pratipālaka । imāṃ gṛhāṇa tulasīṃ vivāha vidhineśvara । pārvatī bījasaṃbhūtāṃ bṛndābhasmani saṃsthitām । anādimadhyanidhanāṃ vallabhāṃ te dadāmyaham ॥ payoghṛtaiśca sevābhiḥ kanyāvadvardhitāṃ mayā । tvatpriyāṃ tulasīṃ tubhyaṃ dadāmi tvaṃ gṛhāṇa bhoḥ ॥ vādyaghoṣa-vedasvastivācana-maṅgalāśīrbhiḥ ubhau melayitvā gītādibhiḥ santoṣayet । sāyamapi punaḥ pūjāṃ kṛtvā strīdhanaṃ yathāśakti dadyāt । vivāhotsavapūrtau vaikuṇṭhaṃ gaccha bhagavan tulasyā sahitaḥ prabho । matkṛtaṃ pūjanaṃ gṛhya santuṣṭo bhava sarvadā । gaccha gaccha suraśreṣṭha svasthānaṃ parameśvara । yatra brahmādayo devāḥ tatra gaccha janārdana । iti ubhau abhyanujñāpayet maṅgalārārtikena saha । tulasīṃ yathāpūrvaṃ rakṣet ।