Vat Savitri Vrat Katha

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

नात्मानमनुशोचामि नेमान्भ्रातॄन्महामुने। हरणं चापि राज्यस् यथेमां द्रुपदात्मजाम् ।।

nātmānam anuśocāmi nemān bhrātṝn mahāmune | haraṇaṃ cāpi rājyas yathemāṃ drupadātmajām ||

द्यूते दुरात्मभिः क्लिष्टाः कृष्णया तारिता वयम्। जयद्रथेन चपुनर्वनाच्चापि हृता बलात् ।।

dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam | jayadrathena capunarvanāccāpi hṛtā balāt ||

अस्ति सीमन्तिनी काचिद्दृष्टपूर्वाऽपिवा श्रुता। पतिव्रता महाभागा यथेयं द्रुपदात्मजा ।।

asti sīmantinī kācid dṛṣṭapūrvā'pivā śrutā | pativratā mahābhāgā yatheyaṃ drupadātmajā ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

शृणु राजन्कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर। सर्वमेतद्यथाप्राप्तं सावित्र्या राजकन्यया ।।

śṛṇu rājan kulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira | sarvam etad yathāprāptaṃ sāvitryā rājakanyayā ||

आसीन्मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः। ब्रह्मण्यश्चमहात्मा च सत्यसन्धो जितेन्द्रियः ।।

āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ | brahmaṇyaścamahātmā ca satyasandho jitendriyaḥ ||

यज्वा दानपतिर्दक्षः पौरजानपदप्रियः। पार्थिवोऽश्वपतिर्नाम सर्वभूतहिते रतः ।।

yajvā dānapatirdakṣaḥ paurajānapadapriyaḥ | pārthivo'śvapatirnāma sarvabhūtahite rataḥ ||

क्षमावाननपत्यश्च सत्यवाग्विजितेन्द्रियः। अतिक्रान्तेन वयसा संतापमुपजग्मिवान् ।।

kṣamāvānanapatyaśca satyavāgvijitendriyaḥ | atikrāntena vayasā saṃtāpamupajagmivān ||

अपत्योत्पादनार्थं च तीव्रं नियममास्थितः। काले परिमिताहारो ब्रहमचारी जितेन्द्रियः ।।

apatyotpādanārthaṃ ca tīvraṃ niyamamāsthitaḥ | kāle parimitāhāro brahamacārī jitendriyaḥ ||

हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम। षष्ठेषष्ठे तदाकाले बभूव मितमोजनः ।।

hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama | ṣaṣṭheṣaṣṭhe tadākāle babhūva mitamojanaḥ ||

एतेन नियमेनासीद्वर्षाण्यष्टादशैव तु। पूर्णे त्वष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिमभ्यगात् ।।

etena niyamenāsīd varṣāṇyaṣṭādaśaiva tu | pūrṇe tvaṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭimabhyagāt ||

रूपिणी तु तदा राजन्दर्शयामास तं नृपम्। अग्निहोत्रात्समुत्थाय हर्षेण महताऽन्विता ।।

rūpiṇī tu tadā rājan darśayāmāsa taṃ nṛpam | agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatā'nvitā ||

उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा। सा तमश्वपतिं राजन्सावित्री नियमे स्थितम् ।।

uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā | sā tam aśvapatiṃ rājan sāvitrī niyame sthitam ||

ब्रह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन रच। सर्वात्मना च भक्त्या च तुष्टाऽस्मि तव पार्थिवाः ।।

brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena raca | sarvātmanā ca bhaktyā ca tuṣṭā'smi tava pārthivāḥ ||

वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रराज यदीप्सितम्। न प्रामादश्च धर्मेषु कर्तव्यस्ते कथंचन ।।

varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrarāja yadīpsitam | na prāmādaśca dharmeṣu kartavyaste kathaṃcana ||

अश्वपतिरुवाच।

aśvapatir uvāca |

अपत्यार्थः समारम्भः कृतो धर्मेप्सया मया। पुत्रा मे बहवो देवि भवेयुः कुलभावनाः ।।

apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā | putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ ||

तुष्टाऽसि यदि मे देवि वरमेतं वृणोम्यहम्। संतां परमो धर्म इत्याहुर्मां द्विजातयः ।।

tuṣṭā'si yadi me devi varam etaṃ vṛṇomyaham | santāṃ paramo dharma ityāhurmāṃ dvijātayaḥ ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

पूर्वमेव मया राजन्नभिप्रायमिमं तव। ज्ञात्वा पुत्रार्थमुक्तो वै भगवांस्ते पितामहः ।।

pūrvameva mayā rājannabhiprāyamimaṃ tava | jñātvā putrārthamukto vai bhagavāṃste pitāmahaḥ ||

प्रसादाच्चैव तस्मात्ते स्वयं विहितवत्यहम्। कन्या तेजस्विनी सौम्य क्षिप्रमेव भविष्यति ।।

prasādāccaiva tasmātte svayaṃ vihitavatyaham | kanyā tejasvinī saumya kṣiprameva bhaviṣyati ||

उत्तरं च न ते किंचिद्व्याहर्तव्यं कथंचन। पितामहनियोगेन तुष्टा ह्येतद्ब्रवीमि ते ।।

uttaraṃ ca na te kiṃcidvyāhartavyaṃ kathaṃcana | pitāmahaniyogena tuṣṭā hyetadbravīmi te ||

स तथेति प्रतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः। प्रसादयामास पुनः क्षिप्रमेतद्भविष्यति ।।

sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ | prasādayāmāsa punaḥ kṣiprametadbhaviṣyati ||

अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम स्वपुरं नृपः। स्वराज्ये चावसद्बीरः प्रजा धर्मेण पालयन् ।।

antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svapuraṃ nṛpaḥ | svarājye cāvasadbīraḥ prajā dharmeṇa pālayan ||

कस्मिंश्चित्तु गते काले स राजा नियतब्रतः। ज्येष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां कगर्भमादधे ।।

kasmiṃścittu gate kāle sa rājā niyatabrataḥ | jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ kagarbhamādadhe ||

राजपुत्र्यास्तु गर्भः स मानव्या भरतर्षभ। व्यर्धतं तदा शुक्ले तारापतिरिवाम्बरे ।।

rājaputryāstu garbhaḥ sa mānavyā bharatarṣabha | vyardhataṃ tadā śukle tārāpatirivāmbare ||

प्राप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलोचनाम्। क्रियाश्च तस्या मुदितश्चक्रे च नृपसत्तमः ।।

prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām | kriyāśca tasyā muditaścakre ca nṛpasattamaḥ ||

सावित्र्या प्रीतया दत्ता साव्त्र्या द्दुतया ह्यपि। सावित्रीत्येव नामास्याश्चक्रुर्विप्रास्तथा पिता ।।

sāvitryā prītayā dattā sāvtryā ddutayā hyapi | sāvitrītyeva nāmāsyāścakrurviprāstathā pitā ||

सा विग्रहवतीव श्रीव्यवर्धत नृपात्मजा। कालेन चापि सा कन्या यौवनस्ता बभूव ह ।।

sā vigrahavatīva śrīvyavardhata nṛpātmajā | kālena cāpi sā kanyā yauvanastā babhūva ha ||

तां सुमध्यां पृथुश्रोणीं प्रतिमां काञ्चनीमिव। प्राप्तेयं रदेवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः ।।

tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīmiva | prāpteyaṃ radevakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ ||

तां तु पद्मपलाशाक्षीं ज्वलन्तीमिव तेजसा। न कश्चिद्वरयामास तेजसा प्रतिवारितः ।।

tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīmiva tejasā | na kaścidvarayāmāsa tejasā prativāritaḥ ||

अथोपोष्य शिरःस्नाता देवतामभिगम्य सा। हुत्वाग्निं विधिवद्विप्रान्वाचयामास पर्वणि ।।

athopoṣya śiraḥsnātā devatāmabhigamya sā | hutvāgniṃ vidhivadviprānvācayāmāsa parvaṇi ||

ततः सुमनसः शेषाः प्रतिगृह्य महात्मनः। पितुः समीपमगमद्देवी श्रीरिव रूपिणी ।।

tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ | pituḥ samīpamagamaddevī śrīriva rūpiṇī ||

साऽभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च। कृताञ्जलिर्वरारोहा नृपतेः पार्श्वमास्थिता ।।

sā'bhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca | kṛtāñjalirvarārohā nṛpateḥ pārśvamāsthitā ||

यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा स्वां सुतां देवरूपिणीम्। अयाच्यमानां च वरैर्नृपतिर्दुःखितोऽभवत् ।।

yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm | ayācyamānāṃ ca varairnṛpatirduḥkhito'bhavat ||

राजोवाच।

rājovāca |

पुत्रि प्रदानकालस्ते न च कश्चिद्वृणोति माम्। स्वयमन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशमात्मनः ।।

putri pradānakālaste na ca kaścidvṛṇoti mām | svayamanviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśamātmanaḥ ||

प्रार्थितः पुरुषो यश्च स निवेद्यस्त्वया मम। विमृश्याहं प्रदास्यामि वरय त्वं यथेप्सितम् ।।

prārthitaḥ puruṣo yaśca sa nivedyastvayā mama | vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam ||

श्रुतं हि धर्मशास्त्रेषु पठ्यमानं द्विजातिभिः। तथा त्वमपिकल्याणि गदतो मे वचः शृणु ।।

śrutaṃ hi dharmaśāstreṣu paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ | tathā tvamapikalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu ||

अप्रदाता पिता वाच्यो वाच्यश्चानुपयन्पतिः। मृते पितरि पुत्रश्च वाच्यो मातुररक्षिता ।।

apradātā pitā vācyo vācyaścānupayanpatiḥ | mṛte pitari putraśca vācyo māturarakṣitā ||

इदं मे वचनं क्षुत्वा भर्तुरन्वेषणे न्वर। देवतानां यथा याच्यो न भवेयं तथा कुरु ।।

idaṃ me vacanaṃ kṣutvā bharturanveṣaṇe nvara | devatānāṃ yathā yācyo na bhaveyaṃ tathā kuru ||

एवमुक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश्च मन्त्रिणः। व्यादिदेशानुयात्रं च गम्यतां चेत्यचोदयत् ।।

evamuktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃśca mantriṇaḥ | vyādideśānuyātraṃ ca gamyatāṃ cetyacodayat ||

साऽभिवाद्य पितुः पादौ व्रीडितेव मनस्विनी। पितुर्वचनमाज्ञाय निर्जगामाविचारितम् ।।

sā'bhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī | piturvacanamājñāya nirjagāmāvicāritam ||

सा हैमं रथमास्थाय स्थविरैः सचिवैर्वृता। तपोवनानिरम्याणि राजर्षीणां जगाम ह ।।

sā haimaṃ rathamāsthāya sthavaraiḥ sacivairvṛtā | tapovanāniramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagāma ha ||

मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवादनम्। वनानि क्रमशस्तात सर्वाण्येवाभ्यगच्छत ।।

mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivādanam | vanāni kramaśastāta sarvāṇyevābhyagacchata ||

एवं तीर्थेषु सर्वेषु धनोत्सर्गं नृपात्मजा। कुर्वी द्विजमुख्यानां तंतं देशं जगाम ह ।।

evaṃ tīrtheṣu sarveṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā | kurvī dvijamukhyānāṃ taṃtaṃ deśaṃ jagāma ha ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

अथ मद्राधिपो राजा नारदेन समागतः। उपविष्टः सभामध्ये कथायोगेन भारत ।।

atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ | upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathāyogena bhārata ||

ततोऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्येवाश्रमांस्तथा। आजगाम पितुर्वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः ।।

tato'bhigamya tīrthāni sarvāṇyevāśramāṃstathā | ājagāma piturveśma sāvitrī saha mantribhiḥ ||

नारदेन सहासीनं सा दृष्ट्वा पितरं शुभा। उभयोरेव शिरसा चक्रे पादाभिवादनम् ।।

nāradena sahāsīnaṃ sā dṛṣṭvā pitaraṃ śubhā | ubhayoreva śirasā cakre pādābhivādanam ||

नारद उवाच।

nārada uvāca |

क्व गताऽभूत्सुतेयं ते कुतश्चैवागता नृप। किमर्थं युवतीं भद्र न चैनां संप्रयच्छसि ।।

kva gatā'bhūtsuteyaṃ te kutaścaivāgatā nṛpa | kimarthaṃ yuvatīṃ bhadra na caināṃ saṃprayacchasi ||

अश्वपतिरुवाच।

aśvapatir uvāca |

कार्येण खल्वनेनैव प्रेषिताद्यैव चागता। एतस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं योऽनया वृतः ।।

kāryeṇa khalvanenaiva preṣitādyaiva cāgatā | etasyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yo'nayā vṛtaḥ ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

सा ब्रूहि विस्तरेणेति पित्रा संयोदिता शुभा। तदैव तस्य वचनं प्रतिगृह्येदमब्रवीत् ।।

sā brūhi vistareṇeti pitrā saṃyoditā śubhā | tadaiva tasya vacanaṃ pratigṛhyedamabravīt ||

आसीत्साल्वेषु धर्मात्मा क्षत्रियः पृथिवीपतिः। द्युमत्सेन इति ख्यातः पश्चाच्चान्धो बभूव ह ।।

āsītsālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ | dyumatsena iti khyātaḥ paścāccāndho babhūva ha ||

विनष्टचक्षुषस्तस्य बालपुत्रस्य धीमतः। सामीप्येन हृतं राज्यं छिद्रेऽस्मिन्पूर्ववैरिणा ।।

vinaṣṭacakṣuṣastasya bālaputrasya dhīmataḥ | sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre'sminpūrvavairiṇā ||

स बालवत्सया सार्धं भार्यया प्रस्थितो वनम्। महारण्यं गतश्चापि पस्तेषे महाव्रतः ।।

sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam | mahāraṇyaṃ gataścāpi pasteṣe mahāvrataḥ ||

तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश्च तपोवने। सत्यवाननुरूपो मे भर्तेति मनसा वृतः ।।

tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaśca tapovane | satyavānanurūpo me bharteti manasā vṛtaḥ ||

नारद उवाच।

nārada uvāca |

अहो वत महत्पापं सावित्र्या नृपते कृतम्। अजानन्त्या यदनया गुणवान्सत्यवान्वृतः ।।

aho vata mahatpāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam | ajānantyā yadanayā guṇavānsatyavānvṛtaḥ ||

सत्यं वदत्यस्य पिता सत्यं माता प्रभाषते। तथाऽस् ब्राह्मणाश्चक्रुर्नामैतत्सत्यवानिति ।।

satyaṃ vadatyasya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate | tathā's brāhmaṇāścakrurnāmaitatsatyavāniti ||

बालस्याश्वाः प्रियाश्चास्य करोत्यश्वांश्च मृन्मयान्। चित्रेऽपि विलिखत्यश्वांश्चित्राश्व इति चोच्यते ।।

bālasyāśvāḥ priyāścāsya karotyaśvāṃśca mṛnmayān | citre'pi vilikhatyaśvāṃścitrāśva iti cocyate ||

राजोवाच।

rājovāca |

अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान्वा नृपात्मजः। क्षमावानपि वा शृरः सत्यवान्पितृवत्सलः ।।

apīdānīṃ sa tejasvī buddhimānvā nṛpātmajaḥ | kṣamāvānapi vā śṛraḥ satyavānpitṛvatsalaḥ ||

नारद उवाच।

nārada uvāca |

विवस्वानिव तेजस्वी वृहस्पतिसमो मतौ। महेन्द्र इवन वीरश्च वसुधेव क्षमान्वितः ।।

vivasvāniva tejasvī vṛhaspatisamo matau | mahendra ivana vīraśca vasudheva kṣamānvitaḥ ||

अश्वपतिरुवाच।

aśvapatir uvāca |

अपि राजात्मजो दाता ब्रह्मण्यश्चापि सत्यवान्। रूपवानप्युदारो वाऽप्यथवा प्रियदर्शनः ।।

api rājātmajo dātā brahmaṇyaścāpi satyavān | rūpavānapyudāro vā'pyathavā priyadarśanaḥ ||

नारद उवाच।

nārada uvāca |

सांकृते रन्तिदेवस् स्वशक्त्या दानतः समः। ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शिबिरौशीनरो यथा ।।

sāṃkṛte rantidevas svaśaktyā dānataḥ samaḥ | brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibirauśīnaro yathā ||

ययातिरिव चोदारः सोमवत्प्रियदर्शनः। रूपेणान्यतमोऽश्विभ्यां द्युमत्सेनसुतो बली ।।

yayātiriva codāraḥ somavatpriyadarśanaḥ | rūpeṇānyatamo'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī ||

स वदान्यः स तेजस्वीधीमांश्चैव क्षमान्वितः। स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः संयतेन्द्रियः। सन्मैत्रः सोनसूयश्च स ह्रीमान्द्युतिमांश्च सः ।।

sa vadānyaḥ sa tejasvīdhīmāṃścaiva kṣamānvitaḥ | sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ saṃyatendriyaḥ | sanmaitraḥ sonasūyaśca sa hrīmāndyutimāṃśca saḥ ||

नित्यशश्चार्जवं तस्मिन्धृतिस्तत्रैव च ध्रुवा। संक्षेपतस्तपोवृद्धैः शीलवृद्धैश्च कथ्यते ।।

nityaśaścārjavaṃ tasmindhṛtistatraiva ca dhruvā | saṃkṣepatastapovṛddhaiḥ śīlavṛddhaiśca kathyate ||

अश्वपतिरुवाच।

aśvapatir uvāca |

गुणैरुपेतं सर्वैस्तं भगवन्प्रब्रवीषि मे। दोषानप्यस्य मे ब्रूहि यदि सन्तीह केचन ।।

guṇairupetaṃ sarvaistaṃ bhagavanprabravīṣi me | doṣānapyasya me brūhi yadi santīha kecana ||

नारद उवाच।

nārada uvāca |

एक एवास्य दोषो हि गुणानाक्रम्य तिष्ठति। स च दोषः प्रयत्नेन न शक्यमतिवर्तितुम् ।।

eka evāsya doṣo hi guṇānākramya tiṣṭhati | sa ca doṣaḥ prayatnena na śakyamativartitum ||

एको दोषोऽस्ति नान्योऽस्य सोद्यप्रभृति सत्यवान्। संवत्सरेण क्षीणायुर्देहन्यासं करिष्यति ।।

eko doṣo'sti nānyo'sya sodyaprabhṛti satyavān | saṃvatsareṇa kṣīṇāyurdehanyāsaṃ kariṣyati ||

राजोवाच।

rājovāca |

एहि सावित्रि गच्छस्व अन्यं वरय शोभने। तस्य दोषो महानेको गुणानाक्रम्य च स्थितः ।।

ehi sāvitri gacchasva anyaṃ varaya śobhane | tasya doṣo mahāneko guṇānākramya ca sthitaḥ ||

यथा मे भगवानाह नारदो देवसत्कृतः। संवत्सरेण सोऽल्पायुर्देहन्यासं करिष्यति ।।

yathā me bhagavānāha nārado devasatkṛtaḥ | saṃvatsareṇa so'lpāyurdehanyāsaṃ kariṣyati ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते। स कृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृत्सकृते ।।

sakṛdaṃśo nipatati sakṛtkanyā pradīyate | sa kṛdāha dadānīti trīṇyetāni sakṛtsakṛte ||

दीर्घायुरथवाऽल्पायुः सगुणो निर्गुणोऽपि वा। सकृद्वृतो मया भर्ता न द्वितीयं वृणोम्यहम् ।।

dīrghāyurathavā'lpāyuḥ saguṇo nirguṇo'pi vā | sakṛdvṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomyaham ||

मनसा निश्चयं कृत्वाततो वाचाऽभिधीयते। क्रियते कर्मणा पश्चात्प्रमाणं मे मनस्ततः ।।

manasā niścayaṃ kṛtvātato vācā'bhidhīyate | kriyate karmaṇā paścātpramāṇaṃ me manastataḥ ||

नारद उवाच।

nārada uvāca |

स्थिरा बुद्धिर्नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस्तव। नैषा वारयितुं शक्या धर्मादस्मात्कथंचन ।।

sthirā buddhirnaraśreṣṭha sāvitryā duhitustava | naiṣā vārayituṃ śakyā dharmādasmātkathaṃcana ||

नान्यस्मिन्पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः। प्रदानमेव तस्मान्मे रोचते दुहितुस्तव ।।

nānyasminpuruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ | pradānameva tasmānme rocate duhitustava ||

राजोवाच।

rājovāca |

अविचाल्यमेतदुक्तं तथ्यं च भवता वचः। करिष्याम्येतदेवं च गुरुर्हि भगवान्मम ।।

avicālyametaduktaṃ tathyaṃ ca bhavatā vacaḥ | kariṣyāmyetadevaṃ ca gururhi bhagavānmama ||

नारद उवाच।

nārada uvāca |

अविघ्नमस्तु सावित्र्याः प्रदाने दुहितुस्तव। साधयिष्याम्यहं तावत्सर्वेषां भद्रमस्तु वः ।।

avighnamastu sāvitryāḥ pradāne duhitustava | sādhayiṣyāmyahaṃ tāvatsarveṣāṃ bhadramastu vaḥ ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

एवमुक्त्वा स्वमुत्पत्य नारदस्त्रिदिवं गतः। राजाऽपि दुहितुः सज्जं वैवाहिकमकारयत् ।।

evamuktvā svamutpatya nāradastridivaṃ gataḥ | rājā'pi duhituḥ sajjaṃ vaivāhikamakārayat ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

अथ कन्याप्रदाने स तमेवार्थं विचिन्तयन्। समानित्ये च तत्सर्वंभाण्डं वैवाहिकं नृपः ।।

atha kanyāpradāne sa tamevārthaṃ vicintayan | samānitye ca tatsarvaṃbhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ ||

ततो वृद्धान्द्विजान्सर्वानृत्विक्सभ्यपुरोहितान्। समाहूय दिने पुण्ये प्रययौ सह कन्यया ।।

tato vṛddhāndvijānsarvānṛtviksabhyapurohitān | samāhūya dine puṇye prayayau saha kanyayā ||

मेध्यारण्यं स गत्वा च द्युमत्सेनाश्रमं नृपः। पद्भ्यामेव द्विजैः सार्धं राजर्षिं तमुपागमत् ।।

medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ | padbhyāmeva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tamupāgamat ||

तत्रापश्यन्महाभागं सालवृक्षमुपाश्रितम्। कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुर्हीनं नृपं तदा ।।

tatrāpaśyanmahābhāgaṃ sālavṛkṣamupāśritam | kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣurhīnaṃ nṛpaṃ tadā ||

स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वापूजां यथाऽर्हतः। वाचा सुनियतो भूत्वा चकारात्मनिवेदनम् ।।

sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvāpūjāṃ yathā'rhataḥ | vācā suniyato bhūtvā cakārātmanivedanam ||

तस्यार्ध्यमासं चैव गां चावेद्यस धर्मवित्। किमागमनमित्येवं राजा राजानमब्रवीत् ।।

tasyārdhyamāsaṃ caiva gāṃ cāvedyasa dharmavit | kimāgamanamityevaṃ rājā rājānamabravīt ||

तस्य सर्वमभिप्रायमितिकर्तव्यतां च ताम्। सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वमेव न्यवेदयत् ।।

tasya sarvamabhiprāyamitikartavyatāṃ ca tām | satyavantaṃ samuddiśya sarvameva nyavedayat ||

सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शोभना। तां स्वधर्मेण धर्मज्ञ स्नुषार्थे त्वं गृहाण मे ।।

sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā | tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me ||

द्युमत्सेन उवाच।

dyumatsena uvāca |

च्युताः स्म राज्याद्वनवासमाश्रिता-श्चराम धर्मं नियतास्तपस्विनः। कथं त्वनर्हा वनवासमाश्रमे सहिष्यति क्लेशमिमं सुता तव ।।

cyutāḥ sma rājyādvanavāsamāśritāścarāma dharmaṃ niyatāstapasvinaḥ | kathaṃ tvanarhā vanavāsamāśrame sahiṣyati kleśamimaṃ sutā tava ||

अश्वमतिरुवाच।

aśvamatir uvāca |

सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं यदा विजानाति सुताऽहमेव च। न मद्विधे युज्यतेवाक्यमीदृशं विनिश्चयेनाभिगतोस्मि ते नृप ।।

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ yadā vijānāti sutā'hameva ca | na madvidhe yujyatevākyamīdṛśaṃ viniścayenābhigato'smi te nṛpa ||

आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदात्प्रणतस्य च। अभितश्चागतं प्रेम्णा प्रत्याख्यातुं न माऽर्हसि ।।

āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdātpraṇatasya ca | abhitaścāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mā'rhasi ||

अनुरूपो हि युक्तश्च त्वं ममाहं तवापि च। स्नुषां प्रतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतस्ततः ।।

anurūpo hi yuktaśca tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca | snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavatastataḥ ||

द्युमत्सेन उवाच।

dyumatsena uvāca |

पूर्वमेवाभिलवितः संबन्धो मे त्वया सह। भ्रष्टराज्यस्त्वहमिति तत एतद्विचारितम् ।।

pūrvamevābhilavitaḥ saṃbandho me tvayā saha | bhraṣṭarājyastvahamiti tata etadvicāritam ||

अभिप्रायस्त्वयं यो मे पूर्वमेवाभिकाङ्क्षितः। स निर्वर्ततु मेऽद्यैव काङ्क्षितो ह्यसि मेऽतिथिः ।।

abhiprāyastvayaṃ yo me pūrvamevābhikāṅkṣitaḥ | sa nirvartatu me'dyaiva kāṅkṣito hyasi me'tithiḥ ||

ततः सर्वान्समानाय्य द्विजानाश्रमवासिनः। यथाविधि समुद्वाहं कारयामासतुर्नृपौ ।।

tataḥ sarvānsamānāyya dvijānāśramavāsinaḥ | yathāvidhi samudvāhaṃ kārayāmāsaturnṛpau ||

दत्त्वा सोऽश्वपतिः कन्यां यथार्हं सपरिच्छदम्। ययौ स्वमेव भवनं युक्तः परमया मुदा ।।

dattvā so'śvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ saparicchadam | yayau svameva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā ||

सत्यवानपि तां भार्यां लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम्। मुमुदे सा रच रतं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्सितम् ।।

satyavānapi tāṃ bhāryāṃ labdhvā sarvaguṇānvitām | mumude sā raca rataṃ labdhvā bhartāraṃ manasepsitam ||

गते पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा। जगृहेवल्कलान्येव वस्त्रं काषायमेव च ।।

gate pitari sarvāṇi saṃnyasyābharaṇāni sā | jagṛhevalkalānyeva vastraṃ kāṣāyameva ca ||

परिचारैर्गुणैश्चैव प्रश्रयेण दमेन च। सर्वकामक्रियाभिश्च सर्वेषां तुष्टिमादधे ।।

paricāraiḥ guṇaiścaiva praśrayeṇa damena ca | sarvakāmakriyābhiśca sarveṣāṃ tuṣṭimādadhe ||

श्वश्रूं शरीरसत्कारैः सर्वैराच्छादनादिभिः। श्वशुरं देवसत्कारैर्वाचः संयमनेन च ।।

śvaśrūṃ śarīrasatkāraiḥ sarvairācchādanādibhiḥ | śvaśuraṃ devasatkārairvācaḥ saṃyamanena ca ||

तथैव प्रियवादेन नैषुणेन शमेन च। रहश्चैवोपचारेण भर्तारं पर्यतोषयत् ।।

tathaiva priyavādena naiṣuṇena śamena ca | rahaścaivopacāreṇa bhartāraṃ paryatoṣayat ||

एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम्। कालस्तपस्यतां कश्चिदपाक्रामत भारत ।।

evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām | kālastapasyatāṃ kaścidapākrāmata bhārata ||

सावित्र्याग्लायमानायास्तिष्ठन्त्यास्तु दिवानिशम। नारदेन यदुक्तं तद्वाक्यं मनसि वर्तते ।।

sāvitryāglāyamānāyāstiṣṭhantyāstu divāniśama | nāradena yaduktaṃ tadvākyaṃ manasi vartate ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

ततः काले बहुतिथे व्यतिक्रान्ते कदाचन। प्राप्तः स कालो मर्व्यं यत्रसत्यवता नृप ।।

tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadācana | prāptaḥ sa kālo marvyaṃ yatrasatyavatā nṛpa ||

गणयन्त्याश्च सावित्र्या दिवसदिवसे गते। यद्वाक्यं नारदेनोक्तं वर्तते हृदि नित्यशः ।।

gaṇayantyāśca sāvitryā divasadivase gate | yadvākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ ||

चतुर्थेऽहनि मर्तव्यमिति संचिन्त्य भामिनी। व्रतं त्रिरात्रमुद्दिश्य दिवारात्रं स्थिताऽभवत् ।।

caturthe'hani martavyamiti saṃcintya bhāminī | vrataṃ trirātramuddiśya divārātraṃ sthitā'bhavat ||

त्रयोदश्यां चोपवासं प्रतिपत्सु च पारणम्। आयुष्यं वर्धते भर्तुर्व्रतेनानि भारत ।।

trayodaśyāṃ copavāsaṃ pratipatsu ca pāraṇam | āyuṣyaṃ vardhate bharturvratenāni bhārata ||

तं श्रुत्वा रकनियमं तस्या भृशं दुःखान्वितो नृपः। उत्थाय वाक्यं सावित्रीमब्रवीत्परिसान्त्वयन् ।।

taṃ śrutvā rakaniyamaṃ tasyā bhṛśaṃ duḥkhānvito nṛpaḥ | utthāya vākyaṃ sāvitrīmabravītparisāntvayan ||

अतितीव्रोऽयमारम्भस्त्वयाऽऽरब्धो नृपात्मजे। तिसृणां वसतीनां हि स्तानं परमदुश्चरम् ।।

atitīvro'yamārambhastvayā''rabdho nṛpātmaje | tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi stānaṃ paramaduścaram ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

न कार्यस्तात संतापः पारयिष्याम्यहं व्रतम्। व्यसंसायकृतं हीदं व्यवसायश्च कारणम् ।।

na kāryastāta saṃtāpaḥ pārayiṣyāmyahaṃ vratam | vyasaṃsāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaśca kāraṇam ||

द्युमत्सेन उवाच।

dyumatsena uvāca |

व्रतं भिन्धीति वक्तुं त्वां नास्मि शक्तः कथंचन। पारयस्वेति वचनं युक्तमस्मद्विधो वदेत् ।।

vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃcana | pārayasveti vacanaṃ yuktamasmadvidho vadet ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

एवमुक्त्वा द्युमत्सेनो विरराम महामनाः। तिष्ठन्ती चैव सावित्री काण्ठभूतेव लक्ष्यते ।।

evamuktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ | tiṣṭhantī caiva sāvitrī kāṇṭhabhūteva lakṣyate ||

श्वोभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ। दुःखान्वितायास्तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर्व्यत्यवर्तत ।।

śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha | duḥkhānvitāyāstiṣṭhantyāḥ sā rātrirvyatyavartata ||

अद्य तद्दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम्। युगमात्रोदिते सूर्येकृत्वा पौर्वाङ्णिकीः क्रियाः ।।

adya taddivasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam | yugamātrodite sūryekṛtvā paurvāṅṇikīḥ kriyāḥ ||

व्रतं समाप्यसावित्री स्नात्वा शुद्धा यशस्विनी। ततः सर्वान्द्विजान्वृद्धाञ्श्वश्रूं श्वशुरमेव च। अभिवाद्यानुपूर्व्येण प्राञ्जलिर्नियता स्थिता ।।

vrataṃ samāpyasāvitrī snātvā śuddhā yaśasvinī | tataḥ sarvāndvijānvṛddhāñśvaśrūṃ śvaśurameva ca | abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalirniyatā sthitā ||

अवैधव्याशिषस्ते तु सावित्र्यर्थं हिताः शुभाः। ऊचुस्तपस्विनः सर्वे तपोवननिवासिनः ।।

avaidhavyāśiṣaste tu sāvitryarthaṃ hitāḥ śubhāḥ | ūcustapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ ||

एवमस्त्विति सावित्री ध्यानयोगपरायणा। मनसा ता गिरः सर्वाः प्रत्यगृह्णात्तपस्विनी ।।

evamastviti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā | manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāttapasvinī ||

तं कालं तं मुहूर्तं च प्रतीक्षन्ती नृपात्मजा। यथोक्तं नारदवचश्चिन्तयन्ती सुदुःखिता ।।

taṃ kālaṃ taṃ muhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā | yathoktaṃ nāradavacaścintayantī suduḥkhitā ||

ततस्तु श्वश्रूश्वशुरावूचतुस्तां नृपात्मजाम्। एकान्तमास्थितां वाक्यं प्रीत्या भरतसत्तम ।।

tatastu śvaśrūśvaśurāvūcatustāṃ nṛpātmajām | ekāntamāsthitāṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama ||

व्रतं यथोपदिष्टं तु तथा तत्पारितं त्वया। आहारकालः संप्राप्तः क्रियतां यदनन्तरम् ।।

vrataṃ yathopadiṣṭaṃ tu tathā tatpāritaṃ tvayā | āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yadanantaram ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

अस्तं गते मयाऽऽदित्ये भोक्तव्यं कृतकामया। एष मे हृदि संकल्पः समयश्च कृतो मया ।।

astaṃ gate mayā''ditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā | eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaśca kṛto mayā ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भोजनं प्रति। स्कन्धे परशुमादाय सत्यवान्प्रस्थितो वनम् ।।

evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati | skandhe paraśumādāya satyavānprasthito vanam ||

सावित्री त्वाह भर्तारं नैकस्त्वं गन्तुमर्हसि। सह त्वया गमिष्यामि न हित्वां हातुमुत्सहे ।।

sāvitrī tvāha bhartāraṃ naikastvaṃ gantumarhasi | saha tvayā gamiṣyāmi na hitvāṃ hātumutsahe ||

सत्यवानुवाच।

satyavānuvāca |

वनं न गतपूर्वं ते दुःख पन्थाश्च भामिनि। व्रतोपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि ।।

vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkha panthāśca bhāmini | vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

उपवासान्न मे ग्लानिर्नास्ति चापि परिश्रमः। गमने च कृतोत्साहां प्रतिषेद्धुं न माऽर्हसि ।।

upavāsānna me glānirnāsti cāpi pariśramaḥ | gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mā'rhasi ||

सत्यवानुवाच।

satyavānuvāca |

यदि ते गमनोत्साहः करिष्यामि तव प्रयम्। मम त्वामन्त्रय गुरून्न मां दोषः स्पृशेदयम् ।।

yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava prayam | mama tvāmantraya gurūnna māṃ doṣaḥ spṛśedayam ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

साऽभिवाद्याब्रवीच्छ्वश्रूं श्वशुरं च महाव्रता। अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारो महावनम् ।।

sā'bhivādyābravīcchvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā | ayaṃ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam ||

इच्छेयमभ्यनुज्ञाता आर्यया श्वशुरेण ह। अनेन सह निर्गन्तुं न मेऽद्य विरहः क्षमः ।।

iccheyamabhyanujñātā āryayā śvaśureṇa ha | anena saha nirgantuṃ na me'dya virahaḥ kṣamaḥ ||

गुर्वग्निहोत्रार्तकृतेप्रस्थितश्च सुतस्तव। न निवार्यो निवार्यः स्यादन्यथा प्रस्थितो वनम् ।।

gurvagnihotrārtakṛteprasthitaśca sutastava | na nivāryo nivāryaḥ syādanyathā prasthito vanam ||

संवत्सरः किंचिदूनो न निष्क्रान्ताऽहमाश्रमात्। वनं कुसुमितं द्रष्टुं परं कौतूहलं हि मे ।।

saṃvatsaraḥ kiṃciddūno na niṣkrāntā'hamāśramāt | vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me ||

द्युमत्सेन उवाच।

dyumatsena uvāca |

यदा प्रभृति सावित्री पित्रा दत्ता स्नाषु मम। नानयाऽभ्यर्थनायुक्तमुक्तपूर्वं स्मराम्यहम् ।।

yadā prabhṛti sāvitrī pitrā dattā snāṣu mama | nānayā'bhyarthanāyuktamuktapūrvaṃ smarāmyaham ||

तदेषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः। अप्रमादश्च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि ।।

tadeṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ | apramādaśca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

उभाभ्यामभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी। सहभर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता ।।

ubhābhyāmabhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī | sahabhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā ||

सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः। मयूरगणजुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा ।।

sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ | mayūragaṇajuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā ||

नदीः पुण्यवहाश्चैव पुष्पितांश्च नगोत्तमान्। सत्यवानाह पश्येति सावित्रीं मधूरं वचः ।।

nadīḥ puṇyavahāścaiva puṣpitāṃśca nagottamān | satyavānāha paśyeti sāvitrīṃ madhūraṃ vacaḥ ||

नीरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थमनिन्दिता। मृतमेव हिं मेने काले मुनिवचः स्मरन् ।।

nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvasthamaninditā | mṛtameva hiṃ mene kāle munivacaḥ smaran ||

अनुव्रजन्ती भर्तारं जगाम मृदुगामिनी। द्विधेव हृदयं कृत्वा तं च कालमवेक्षती ।।

anuvrajantī bhartāraṃ jagāma mṛdugāminī | dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālamavekṣatī ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

अथ भार्यासहायः स फलान्यादाय वीर्यवान्। कठिनं पूरयामास ततः काष्ठान्यपाटयत् ।।

atha bhāryāsahāyaḥ sa phalānyādāya vīryavān | kaṭhinaṃ pūrayāmāsa tataḥ kāṣṭhānyapāṭayat ||

तस्य पाटयतः काष्ठं स्वेदो वै समजायत। व्यायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना ।।

tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata | vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā ||

सोऽभिगम्य प्रियां भार्यामुवाच श्रमपीडितः। व्यायामेन ममानेन जाता शिरसि वेदना ।।

so'bhigamya priyāṃ bhāryāmuvāca śramapīḍitaḥ | vyāyāmena mamānena jātā śirasi vedanā ||

अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च। अस्वस्थमिव चात्मानं लक्षये मितभाषिणि ।।

aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca | asvasthamiva cātmānaṃ lakṣaye mitabhāṣiṇi ||

शूलैरिव शिरो विद्धमिदं संलक्षयाम्यहम्। भ्रमन्तीव दिशः सर्वाश्चक्रारूढं मनो मम। तत्स्वप्तुमिच्छे कल्याणि न स्तातुं शक्तिरस्ति मे ।।

śūlairiva śiro viddhamidaṃ saṃlakṣayāmyaham | bhramantīva diśaḥ sarvāścakrārūḍhaṃ mano mama | tatsvaptumicche kalyāṇi na stātuṃ śaktirasti me ||

सा समासाद्य सावित्री भर्तारमुपगम्य च। उत्सङ्गेऽस्य शिर कृत्वा निषसाद महीतले ।।

sā samāsādya sāvitrī bhartāramupagamya ca | utsaṅge'sya śira kṛtvā niṣasāda mahītale ||

ततः सा नारदवचो विमृशन्ती तपस्विनी। तं मुहूर्तं क्षणं वेलां दिवसं च युयोज ह ।।

tataḥ sā nāradavaco vimṛśantī tapasvinī | taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha ||

हन्त प्राप्तः स कालोऽयमिति चिन्तापरा सती। मुहूर्तादेव चापश्य्पुरुषं रक्तवाससम्। वद्धमौलिं वपुष्मन्तमादित्यसमतेजसम् ।।

hanta prāptaḥ sa kālo'yamiti cintāparā satī | muhūrtādeva cāpaśyapuruṣaṃ raktavāsasam | vaddhamauliṃ vapuṣmantamādityasamatejasam ||

श्यामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम्। स्थितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तमेव च ।।

śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham | sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tameva ca ||

तं दृष्ट्वासहसोत्थाय भर्तुन्यस्य शनैः शिरः। कृताञ्जलिरुवाचार्ता हृदयेन प्रवेपती ।।

taṃ dṛṣṭvāsahasotthāya bhartunyasya śanaiḥ śiraḥ | kṛtāñjaliruvācārtā hṛdayena pravepatī ||

दैवतंत्वाभिजानामि वपुरेतद्ध्यमानुषम्। कामया ब्रूहि देवेश कस्त्वं किंच चिकीर्षसि ।।

daivataṃtvābhijānāmi vapuretaddhyamānuṣam | kāmayā brūhi deveśa kastvaṃ kiṃca cikīrṣasi ||

यम उवाच।

yama uvāca |

पतिव्रताऽसि सावित्रि तथैव च तपोन्विता। अस्त्वामभिभाषामि विद्धि मां त्वं शुभे यमम् ।।

pativratā'si sāvitri tathaiva ca taponvitā | astvāmabhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam ||

अयं ते रसत्यवान्भर्ता क्षीणायुः पार्थिवात्मजः। नेष्यामि तमहं बद्ध्वा विद्ध्येतन्मे चीकिर्षितं ।।

ayaṃ te rasatyavānbhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ | neṣyāmi tamahaṃ baddhvā viddhyetanme cīkirṣitaṃ ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

श्रूयते भगवन्दूतास्तवागच्छन्ति मानवान्। नेतुं किल भवान्कस्मादागतोसि स्वयं प्रभो ।।

śrūyate bhagavandūtāstavāgacchanti mānavān | netuṃ kila bhavānkasmādāgato'si svayaṃ prabho ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

इत्युक्तः पितृराजस्तां भगवान्स्वचिकीर्षितम्। यथावत्सर्वमाख्यातुं तत्प्रियार्थं प्रचक्रमे ।।

ityuktaḥ pitṛrājastāṃ bhagavānsvacikīrṣitam | yathāvatsarvamākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame ||

अयं च धर्मसंयुक्तो रूपवान्गुणसागरः। नार्हो मत्पुरुषैर्नेतुमतोस्मि स्वयमागतः ।।

ayaṃ ca dharmasaṃyukto rūpavānguṇasāgaraḥ | nārho matpuruṣairnetumato'smi svayamāgataḥ ||

ततः सत्यवतः कायात्पाशबद्धं वशंगतम्। अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात् ।।

tataḥ satyavataḥ kāyātpāśabaddhaṃ vaśaṃgatam | aṅguṣṭhamātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt ||

ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम्। निरविचेष्टंशरीरं तद्बभूवाप्रियदर्सनम् ।।

tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham | niraviceṣṭaṃśarīraṃ tadbabhūvāpriyadarsanam ||

यमस्तु तं ततो बद्ध्वा प्रयातो दक्षिणामुखः। सावित्री चैव दुःखार्ता यममेवान्वगच्छत ।।

yamastu taṃ tato baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ | sāvitrī caiva duḥkhārtā yamamevānvagacchat ||

भर्तुः शरीररां च विधाय हि तपस्विनी। भर्तारमनुगच्छन्ती तथावस्थं सुमध्यमा। नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता ।।

bhartuḥ śarīrarāṃ ca vidhāya hi tapasvinī | bhartāramanugacchantī tathāvasthaṃ sumadhyamā | niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā ||

यम उवाच।

yama uvāca |

निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदैहिकम्। कृतंभर्तुस्त्वयाऽऽनृण्यं यावद्गम्यं गतं त्वया ।।

nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadaihikam | kṛtaṃbhartustvayā''nṛṇyaṃ yāvadgamyaṃ gataṃ tvayā ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

यत्र मे नीयते भर्ता स्वयं वा यत्र गच्छति। मया च तत्र गन्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।।

yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati | mayā ca tatra gantavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ ||

तपसा गुरुभक्त्या च भर्तुः स्नेहाद्व्रतेन च। तव चैव प्रसादेन न मे प्रतिहता गतिः ।।

tapasā gurubhaktyā ca bhartuḥ snehādvratena ca | tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ ||

प्राहुः साप्तपदं मैत्रं बुधास्तत्त्वार्थदर्शिनः। मित्रतां च पुरस्कृत्य किंचिद्वक्ष्यामि तच्छृणु ।।

prāhuḥ sāptapadaṃ maitraṃ budhāstattvārthadarśinaḥ | mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃcidvakṣyāmi tacchṛṇu ||

नानात्मवन्तस्तु वने चरन्ति धर्मं च वासं च परिश्रमं च। विज्ञानतो धर्ममुदाहरन्ति तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ।।

nānātmavantastu vane caranti dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca | vijñānato dharmamudāharanti tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam ||

एकस्य धर्मेण सतां मतेन सर्वेस्म तं मार्गमनुप्रपन्नाः। मा वै द्वितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे तस्मात्सन्तो धर्ममाहुः प्रधानम् ।।

ekasya dharmeṇa satāṃ matena sarvesma taṃ mārgamanuprapannāḥ | mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche tasmātsanto dharmamāhuḥ pradhānam ||

यम उवाच।

yama uvāca |

निवर्त तुष्टोस्मि तवानया गिरा स्वराक्षरव्यञ्जनहेतुयुक्तया। वरं वृणीष्वेहविनाऽस्य जीवितं ददानि ते सर्वमनिन्दिते वरम् ।।

nivarta tuṣṭo'smi tavānayā girā svarākṣaravyañjanahetuyuktayā | varaṃ vṛṇīṣveha vinā'sya jīvitaṃ dadāni te sarvam anindite varam ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

च्युतः स्वराज्याद्वनवासमाश्रितो विनष्टचक्षुः श्वशुरो ममाश्रमे। स लब्धचक्षुर्बलवान्भवेन्नृपस्तव प्रसादाज्ज्वलनार्कसंनिभः ।।

cyutaḥ svarājyādvanavāsamāśrito vinaṣṭacakṣuḥ śvaśuro mamāśrame | sa labdhacakṣurbalavānbhavennṛpastava prasādājjvalanārkasaṃnibhaḥ ||

यम उवाच।

yama uvāca |

ददानि तेऽहं तमनिन्दिते वरं यथा त्वयोक्तं भविता च तत्तथा। तवाध्वना ग्लानिमिवोपलक्षये निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ।।

dadāni te'haṃ tamanindite varaṃ yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tattathā | tavādhvanā glānimivopalakṣaye nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

श्रमः कुतो भर्तृसमीपतो हिमे यतो हि भर्ता मम सा गतिर्ध्रुवा। यतः पतिं नमेष्यसि तत्र मे गतिः सुरेश भूयश्च वचो निबोध मे ।।

śramaḥ kuto bhartṛsamīpato hime yato hi bhartā mama sā gatirdhruvā | yataḥ patiṃ nameṣyasi tatra me gatiḥ sureśa bhūyaśca vaco nibodha me ||

सतां सकृत्संगतमीप्सितं परं ततः परं मित्रमिति प्रचक्षते। न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं ततः सतां संनिवसेत्समागमे ।।

satāṃ sakṛtsaṃgatamīpsitaṃ paraṃ tataḥ paraṃ mitramiti pracakṣate | na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame ||

यम उवाच।

yama uvāca |

मनोनुकूलं बुधबुद्धिवर्धनं त्वया यदुक्तं वचनं हिताश्रयम्। विना पुनः सत्यवतोस्य जीवितं वरं द्वितीयं वरयस्व भामिनि ।।

manonukūlaṃ budhabuddhivardhanaṃ tvayā yaduktaṃ vacanaṃ hitāśrayam | vinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

हृतंपुरा मे श्वशुरस्य धीमतः स्वमेव राज्यंलभतां स पार्थिवः। कजह्यात्स्वधर्मान्न च मे गुरुर्यथा द्वितीयमेतद्वरयामि ते वरम् ।।

hṛtaṃpurā me śvaśurasya dhīmataḥ svameva rājyaṃlabhatāṃ sa pārthivaḥ | kajahyātsvadharmānna ca me gururyathā dvitīyametadvarayāmi te varam ||

यम उवाच।

yama uvāca |

स्वमेवं राज्यं प्रतिपत्स्यतेऽचिरान्न च स्वधर्मात्परिहीयते नृपः। कृतेन कामेन मया नृपात्मजे निवर्त गच्छस्व न ते श्रमो भवेत् ।।

svamevaṃ rājyaṃ pratipatsyate'cirānna ca svadharmātparihīyate nṛpaḥ | kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje nivarta gacchasva na te śramo bhavet ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

प्रजास्त्वयैता नियमेन संयता नियम्य चैता नयसे निकामया। ततो यमत्वं तव देव विश्रुतं निबोध चेमां गिरमीरितां मया ।।

prajāstvayaitā niyamena saṃyatā niyamya caitā nayase nikāmayā | tato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ nibodha cemāṃ giramīritāṃ mayā ||

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा। अनुग्रहश्च दानं च सतां धर्मः सनातनः ।।

adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā | anugrahaśca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ ||

एवंप्रायश्च लोकोऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः। सन्तस्त्वेवाप्यमित्रेषु दयां प्राप्तेषु कुर्वते ।।

evaṃprāyaśca loko'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ | santastvevāpyamitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate ||

यम उवाच।

yama uvāca |

पिपासितस्येव भवेद्यथा पयस्तथा त्वया वाक्यमिदं समीरितम्। विना पुनः सत्यवतोऽस्य जीवितं वरं वृणीष्वेह शुभे यदिच्छसि ।।

pipāsitasyeva bhavedyathā payastathā tvayā vākyamidaṃ samīritam | vinā punaḥ satyavato'sya jīvitaṃ varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yadicchasi ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता भवत्पितुः पुत्रशतं तथौरसम्। कुलस्य संतानकरं च यद्भवेत्तृतीयमेतद्वरयामि ते वरम् ।।

mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā bhavatpituḥ putraśataṃ tathaurasam | kulasya saṃtānakaraṃ ca yadbhavettṛtīyametadvarayāmi te varam ||

यम उवाच।

yama uvāca |

कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं शतं सुतानां पितुरस्तु ते शुभे। कृतेन कामेन नराधिपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ।।

kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ śataṃ sutānāṃ piturastu te śubhe | kṛtena kāmena narādhipātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

न दूरमेतन्मम भर्तृसन्निधौ मनो हि मे दूरतरं प्रधावति। अथ व्रजन्नेव गिरं समुद्यतां मयोच्यमानां शृणु भूय एव च ।।

na dūrametanmama bhartṛsannidhau mano hi me dūrataraṃ pradhāvati | atha vrajanneva giraṃ samudyatāṃ mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca ||

विवस्वतस्त्वं तनयऋ प्रतापवां-स्ततो हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः। समेन धर्मेण चरन्ति ताः प्रजा-स्ततस्तवेहेवर धर्मराजता ।।

vivasvatastvaṃ tanayaṛ pratāpavāṃstato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ | samena dharmeṇa caranti tāḥ prajāstatastavehevara dharmarājatā ||

आत्मन्यपि न विश्वासस्तथा भवति सत्सु यः। तस्मात्सत्सु विशेपेण सर्वः प्रणयमिच्छति ।।

ātmanyapi na viśvāsastathā bhavati satsu yaḥ | tasmātsatsu viśepeṇa sarvaḥ praṇayamicchati ||

सौहदात्सर्वभूतानां विश्वासो नाम जायते। तस्मात्सत्सु विशेपेण विश्वासं कुरुते जनः ।।

sauhadātsarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate | tasmātsatsu viśepeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ ||

यव उवाच।

yava uvāca |

उदाहृतंते वचनं यदङ्गने शुभे न तादृक् त्वदृते श्रुतं मया। अनेन तुष्टोस्मि विनाऽस्य जीवितं वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च ।।

udāhṛtaṃte vacanaṃ yadaṅgane śubhe na tādṛk tvadṛte śrutaṃ mayā | anena tuṣṭo'smi vinā'sya jīvitaṃ varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

ममात्मजं सत्यवतस्तथौरसं भवेदुभाभ्यामिह यत्कुलोद्वहम्। शतं सुतानां बलवीर्यशालिना-मिदंचतुर्थं वरयामि ते वरम् ।।

mamātmajaṃ satyavatastathaurasaṃ bhavedubhābhyāmiha yatkulodvaham | śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināmidaṃcaturthaṃ varayāmi te varam ||

यम उवाच।

yama uvāca |

शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां भविष्यति प्रीतिकरं तवाबले। परिश्रमस्ते न भवेन्नृपात्मजे निवर्त दूरं हि पथस्त्वमागता ।।

śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale | pariśramaste na bhavennṛpātmaje nivarta dūraṃ hi pathastvamāgatā ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

सतां सदा शाश्वतधर्मवृत्तिः सन्तो न सीदन्ति न च व्यथन्ति। सतां सद्भिर्नाफलः संगमोस्ति सद्भ्यो भयंनानुवर्तन्ति सन्तः ।।

satāṃ sadā śāśvatadharmavṛttiḥ santo na sīdanti na ca vyathanti | satāṃ sadbhirnāphalaḥ saṃgamo'sti sadbhyo bhayaṃnānuvartanti santaḥ ||

सन्तो हि सत्येन नयन्ति सूर्यं सन्तो भूमिं तपसा धारयन्ति। सन्तो गतिर्भूतभव्यस्य राज-न्सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः ।।

santo hi satyena nayanti sūryaṃ santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti | santo gatirbhūtabhavyasya rājansatāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ ||

आर्यजुष्टमिदं वृत्तमिति विज्ञाय शाश्वतम्। सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ति प्रतिक्रियाः ।।

āryajuṣṭamidaṃ vṛttamiti vijñāya śāśvatam | santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣanti pratikriyāḥ ||

न च प्रसादः सत्पुरुषेषु मोघो न चाप्यर्थो नश्यति नापि मानः। यस्मादेतन्नियतं सत्सु नित्यं तस्मात्सन्तो रक्षितारो भवन्ति ।।

na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho na cāpyartho naśyati nāpi mānaḥ | yasmādetanniyataṃ satsu nityaṃ tasmātsanto rakṣitāro bhavanti ||

यम उवाच।

yama uvāca |

यथायथा भाषसि धर्मसंहितं मनोनुकूलं सुपदं महार्थवत्। तथातथा मे त्वयि भक्तिरुत्तमा वरं वृणीष्वाप्रतिमं पतिव्रते ।।

yathāyathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ manonukūlaṃ supadaṃ mahārthavat | tathātathā me tvayi bhaktiruttamā varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ pativrate ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

न तेऽपवर्गः सुकृताद्विना कृत-स्तथा यथाऽन्येषु वरेषु मानद। वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं यथा मृता ह्येवमहं पतिं विना ।।

na te'pavargaḥ sukṛtādvinā kṛtastathā yathā'nyeṣu vareṣu mānada | varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ yathā mṛtā hyevamahaṃ patiṃ vinā ||

न कामये भर्तविनाकृता सुखं न कामये भर्तृविनाकृता दिवम्। नकामये भर्तविनाकृता श्रियं न भर्तृहीना व्यवसामि जीबितुम् ।।

na kāmaye bhartavinākṛtā sukhaṃ na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam | nakāmaye bhartavinākṛtā śriyaṃ na bhartṛhīnā vyavasāmi jībitum ||

वरातिसर्गः शतपुत्रता मम त्वयैव दत्तो ह्रियते च मे पतिः। वरं वृणे जीवतु सत्यवानयं तवैव सत्यं वचनं भविष्यति ।।

varātisargaḥ śataputratā mama tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ | varaṃ vṛṇe jīvatu satyavānayaṃ tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

तथेत्युक्त्वा तु तं पाशं मुक्त्वा वैवस्वतो यमः। धर्मराजः प्रहृष्टात्मा सावित्रीमिदमब्रवीत् ।।

tathetyuktvā tu taṃ pāśaṃ muktvā vaivasvato yamaḥ | dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīmidamabravīt ||

एष भद्रे मया मुक्तो भर्ता ते कुलनन्दिनि। तोषितोऽहं त्वया साध्वि वाक्यैर्धर्मार्तसंहितैः ।।

eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini | toṣito'haṃ tvayā sādhvi vākyairdharmārtasaṃhitaiḥ ||

अरोगस्व नेयश्च सिद्धार्थः स भविष्यि। चतुर्वर्षशतायुश्च त्वया सार्धमवाप्स्यति ।।

arogasva neyaśca siddhārthaḥ sa bhaviṣyi | caturvarṣaśatāyuśca tvayā sārdhamavāpsyati ||

इष्ट्वा यज्ञैश्च धर्मेण ख्यातिं लोके गमिष्यति। त्वयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ्जनयिष्यति ।।

iṣṭvā yajñaiśca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati | tvayi putraśataṃ caiva satyavāñjanayiṣyati ||

ते चापि सर्वे राजानः क्षत्रियाः पुत्रपौत्रिणः। ख्यातास्त्वन्नामधेयाश्चभविष्यन्तीह शाश्वताः ।।

te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ | khyātāstvannāmadheyāścabhaviṣyantīha śāśvatāḥ ||

पितुश्च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि। मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः। भ्रातरस्ते भविष्यन्ति क्षत्रियास्त्रिदशोपमाः ।।

pituśca te putraśataṃ bhavitā tava mātari | mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ | bhrātaraste bhaviṣyanti kṣatriyāstridaśopamāḥ ||

एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः प्रतापवान्। निवर्तयित्वा सावित्रीं स्वमेव भवनं ययौ ।।

evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān | nivartayitvā sāvitrīṃ svameva bhavanaṃ yayau ||

सावित्र्यपि यमे याते भर्तारं प्रतिलभ्य च। जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम् ।।

sāvitryapi yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca | jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram ||

सा भूमौ प्रेक्ष्यभर्तारमुपसृत्योपगृह्य च। उत्सङ्गे शिर आरोप्य भूमावुपविवेश ह ।।

sā bhūmau prekṣyabhartāramupasṛtyopagṛhya ca | utsaṅge śira āropya bhūmāvupaviveśa ha ||

संज्ञां चस पुनर्लब्ध्वा सावित्रीमभ्यभाषत। प्रोष्यागत इव प्रेम्णा पुनःपुनरुदीक्ष्यवै ।।

saṃjñāṃ casa punarlabdhvā sāvitrīmabhyabhāṣata | proṣyāgata iva premṇā punaḥpunarudīkṣyavai ||

सुचिरं बत सुप्तोस्मि किमर्थं नावबोधितः। क्व चासौ पुरुषः श्यामो योसौ मां संचकर्षह ।।

suciraṃ bata supto'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ | kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo'sau māṃ saṃcakarṣaha ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

सुचिरं त्वंप्रसुप्तोसि ममाह्के पुरुषर्षभ। गतः स भगवान्देवः प्रजासंयमनो यमः ।।

suciraṃ tvaṃprasupto'si mamāhke puruṣarṣabha | gataḥ sa bhagavāndevaḥ prajāsaṃyamano yamaḥ ||

विश्रान्तोसि महाभाग विनिद्रश्च नृपात्मज। यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम् ।।

viśrānto'si mahābhāga vinidraśca nṛpātmaja | yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

उपलभ्यततः संज्ञां सुखसुप्त इवोत्थितः। दिशः सर्वा वनान्तांश्च निरीक्ष्योवाच सत्यवान् ।।

upalabhyatataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ | diśaḥ sarvā vanāntāṃśca nirīkṣyovāca satyavān ||

फलाहारोस्मि निष्क्रान्तस्‌वया सह सुमध्यमे। ततः पाटयतः काष्ठं शरिसो मे रुजाऽभवत् ।।

phalāhāro'smi niṣkrāntastvayā saha sumadhyame | tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śariso me rujā'bhavat ||

शिरोभितापसंतप्तः स्थातुं चिरमशक्नुवन्। तवोत्सङ्गे प्रसुप्तोस्मि इति सर्वं स्मरे शुभे ।।

śirobhitāpasaṃtaptaḥ sthātuṃ ciramaśaknuvan | tavotsaṅge prasupto'smi iti sarvaṃ smare śubhe ||

त्वयोपगूढस्य च मे निद्रयाऽपहृतं मनः। ततोऽपश्यं तमो घोरं पुरुषं च महौजसम् ।।

tvayopagūḍhasya ca me nidrayā'pahṛtaṃ manaḥ | tato'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam ||

तद्यदि त्वं विजानासि किं तद्ब्रूहि सुमध्यमे। स्वप्नो मे यदिवा दृष्टो यदि वा सत्यमेव तत् ।।

tadyadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tadbrūhi sumadhyame | svapno me yadivā dṛṣṭo yadi vā satyameva tat ||

तमुवाचाथ सावित्री रजनी व्यवगाहते। श्वस्ते सर्वंयथावृत्तमाख्यास्यामि नृपात्मज ।।

tamuvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate | śvaste sarvaṃyathāvṛttamākhyāsyāmi nṛpātmaja ||

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत। विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश्च दिवाकरः ।।

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata | vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaśca divākaraḥ ||

नक्तंचराश्चरन्त्येते हृष्टाः क्रूराभिभाषिणः। श्रूयन्ते पर्णशब्दाश्च मृगाणां चरतां वने ।।

naktaṃcarāścarantyete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ | śrūyante parṇaśabdāśca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane ||

एता घोरं शिवा नादान्दिशं दक्षिणपश्चिमाम्। आस्थाय विरुवन्त्युग्राः कम्पयन्त्यो मनो मम ।।

etā ghoraṃ śivā nādāndiśaṃ dakṣiṇapaścimām | āsthāya viruvantyugrāḥ kampayantyo mano mama ||

सत्यवानुवाच।

satyavānuvāca |

वनं प्रतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम्। न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि ।।

vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam | na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

अस्मिन्न वने दग्धे शुष्कवृक्षः स्थितो ज्वलन्। वायुना धम्यमानोत्र दृश्यतेऽग्निः क्वचित्क्वचित् ।।

asminna vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan | vāyunā dhamyamānotra dṛśyate'gniḥ kvacitkvacit ||

ततोऽग्निमानयित्वेह ज्वालयिप्यामि सर्वतः। काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापमात्मनः ।।

tato'gnimānayitveha jvālayipyāmi sarvataḥ | kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpamātmanaḥ ||

यदि नोत्सहसे गन्तुं सरुजं त्वां हि लक्षये। न च ज्ञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने ।।

yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvāṃ hi lakṣaye | na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane ||

श्वः प्रभाते वने दृश्ये यास्यावोऽनुमते तव। वसावेह क्षपामेकां रुचितं यदि तेऽनघ ।।

śvaḥ prabhāte vane dṛśye yāsyāvo'numate tava | vasāveha kṣapāmekāṃ rucitaṃ yadi te'nagha ||

सत्यवानुवाच।

satyavānuvāca |

शिरोरुजा निवृत्ता मे स्वस्थान्यङ्गानि लक्षये। मातापितृभ्यामिच्छामि संयोगं त्वत्प्रसादजम् ।।

śirorujā nivṛttā me svasthānyaṅgāni lakṣaye | mātāpitṛbhyāmicchāmi saṃyogaṃ tvatprasādajam ||

न कदाचिद्विकाले हि गतपूर्वोहमाश्रमात्। अनागतायां सन्ध्यायां माता मे प्ररुणद्धि माम् ।।

na kadācidvikāle hi gatapūrvohamāśramāt | anāgatāyāṃ sandhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām ||

दिवाऽपिमयि निष्क्रान्ते सन्तप्येते गुरू मम। विचिनोति हि मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः ।।

divā'pimayi niṣkrānte santapyete gurū mama | vicinoti hi māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ ||

मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्यामहं पुरा। उपालब्धश्च बहुशश्चिरेणागच्छसीति हि ।।

mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyāmahaṃ purā | upālabdhaśca bahuśaścireṇāgacchasīti hi ||

कात्ववस्था तयोरद्य मदर्थमिति चिन्तये। तयोरदृश्ये मयि च महद्दुःखं भविष्यति ।।

kātvavasthā tayoradya madarthamiti cintaye | tayoradṛśye mayi ca mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati ||

पुरा मामूचतुश्चैव रात्रावस्रायमाणकौ। भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः प्रीतिसंयुतौ ।।

purā māmūcatuścaiva rātrāvasrāyamāṇakau | bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau ||

त्वया हीनौ न जीवाव मुहूर्तमपि पुत्रक। यावद्धरिष्यसे पुत्र तावन्नौ जीवितं ध्रुवम् ।।

tvayā hīnau na jīvāva muhūrtamapi putraka | yāvaddhariṣyase putra tāvannau jīvitaṃ dhruvam ||

वृद्धयोरन्धयोर्दृष्टिस्त्वयि वंशः प्रतिष्ठिः। त्वयि पिण्डश्च कीर्तिश्च सन्तानश्चावयोरिति ।।

vṛddhayorandhayordṛṣṭistvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhiḥ | tvayi piṇḍaśca kīrtiśca santānaścāvayoriti ||

माता वृद्धा पिता वृद्धस्तयोर्यष्टिरहं किल। तौ रात्रौ मामपश्यन्तौ कामवस्थां गमिष्यतः ।।

mātā vṛddhā pitā vṛddhastayoryaṣṭirahaṃ kila | tau rātrau māmapaśyantau kāmavasthāṃ gamiṣyataḥ ||

निद्रायाश्चाभ्यसूयामि यस्या हेतोः पिता मम। माता च संशयं प्राप्ता मत्कृतेऽनपकारिणी ।।

nidrāyāścābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama | mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte'napakāriṇī ||

अहं च संशयं प्राप्तः कृच्छ्रामापदमास्थितः। मातापितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुमुत्सहे ।।

ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrāmāpadamāsthitaḥ | mātāpitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitumutsahe ||

व्यक्तमाकुलया बुद्ध्या प्रज्ञाचक्षुः पिता मम। एकैकमस्यां वेलायां पृच्छत्याश्रमवासिनम् ।।

vyaktamākulayā buddhyā prajñācakṣuḥ pitā mama | ekaikamasyāṃ velāyāṃ pṛcchatyāśramavāsinam ||

नात्मानमनुशोचामि यथाऽहंपितरं शुभे। भर्तारं चाप्यनुगतां मातरं भृशदुःखिताम् ।।

nātmānamanuśocāmi yathā'haṃpitaraṃ śubhe | bhartāraṃ cāpyanugatāṃ mātaraṃ bhṛśaduḥkhitām ||

मत्कृते न हि तावद्य सन्तापं परमेष्यतः। जीवन्तावनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह ।।

matkṛte na hi tāvadya santāpaṃ parameṣyataḥ | jīvantāvanujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha ||

तयोः प्रियं मे कर्व्यमिति जीवामि चाप्यहम्। परमं दैवतं तौ मे पूजनीयौ सदा मया। तयोस्तु मे सदाऽस्त्येवं व्रतमेतत्पुरातनम् ।।

tayoḥ priyaṃ me karvyamiti jīvāmi cāpyaham | paramaṃ daivataṃ tau me pūjanīyau sadā mayā | tayostu me sadā'styevaṃ vratametatpurātanam ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा गुरुभक्तो गुरुप्रियः। उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सुस्वरं प्ररुरोद ह ।।

evamuktvā sa dharmātmā gurubhakto gurupriyaḥ | ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ susvaraṃ praruroda ha ||

ततोऽब्रवीत्तथा दृष्ट्वाभर्तारं शोककर्शितम्। प्रमृज्याश्रूणि पाणिभ्यां सावित्री धर्मचारिणी ।।

tato'bravīttathā dṛṣṭvābhartāraṃ śokakarśitam | pramṛjyāśrūṇi pāṇibhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī ||

यदि मेऽस्ति तपस्तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि। श्वश्रूश्वशुरभर्तॄणां मम पुण्याऽस्तु शर्वरी ।।

yadi me'sti tapastaptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi | śvaśruśvaśurabhartṝṇāṃ mama puṇyā'stu śarvarī ||

न स्मराम्युक्तपूर्वं वै स्वैरेष्वप्यनृतां गिरम्। तेन सत्येन तावद्य ध्रियेतां श्वशुरौ मम ।।

na smarāmyuktapūrvaṃ vai svaireṣvapyanṛtāṃ giram | tena satyena tāvadya dhriyetāṃ śvaśurau mama ||

सत्यवानुवाच।

satyavānuvāca |

कामये दर्शनं पित्रोर्याहि सावित्रि माचिरम्। अपिनाम गुरू तौ हि पश्येयं ध्रियमाणकौ ।।

kāmaye darśanaṃ pitroryāhi sāvitri māciram | apinama gurū tau hi paśyeyaṃ dhriyamāṇakau ||

पुरा मातुः पितुर्वाऽपियदि पश्यामि विप्रियम्। न जीविष्ये वरारोहे सत्येनात्मानमालभे ।।

purā mātuḥ piturvā'piyadi paśyāmi vipriyam | na jīviṣye varārohe satyenātmānamālabhe ||

यदि धर्मे च ते बुद्धिर्मां चेज्जीवन्तमिच्छसि। मम प्रियं वा कर्तव्यं गच्छावाश्रममन्तिकात् ।।

yadi dharme ca te buddhirmāṃ cejjīvantamicchasi | mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchāvāśramamantikāt ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

सावित्री तत उत्थाय केशान्संम्य भामिनी। पतिमुत्थापयामास बाहुभ्यां परिगृह्य वै ।।

sāvitrī tata utthāya keśānsaṃmya bhāminī | patimutthāpayāmāsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai ||

उत्ताय सत्यवांश्चापि प्रमृज्याङ्गानि पाणिना। सर्वा दिशः समालोक्य कठिने दृष्टिमादधे ।।

uttāya satyavāṃścāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā | sarvā diśaḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭimādadhe ||

तमुवाचाथसावित्री श्वः फलानि हरिष्यसि। योगक्षेमार्थमेतं ते नेष्यामि परशुं त्वहम् ।।

tamuvācāthasāvitrī śvaḥ phalāni hariṣyasi | yogakṣemārthametaṃ te neṣyāmi paraśuṃ tvaham ||

कृत्त्वा कठिनभारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम्। गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशे पुनरागमत् ।।

kṛttvā kaṭhinabhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam | gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśe punarāgamat ||

वामे स्कन्धे तु वामोरूर्भर्तुर्बाहुं निवेश्य च। दक्षिणएन परिष्वज्य जगाम गजगामिनी ।।

vāme skandhe tu vāmorūrbharturbāhuṃ niveśya ca | dakṣiṇaena pariṣvajya jagāma gajagāminī ||

सत्यवानुवाच |

satyavānuvāca |

अभ्यासगमनाद्भीरु पन्थानो विदिता मम। वृक्षान्तरालोकितया ज्योत्स्नया चापि लक्षये ।।

abhyāsagamanādbhīru panthāno viditā mama | vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye ||

आगतौ स्वः पथा येन फलान्यवचितानि च। यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय ।।

āgatau svaḥ pathā yena phalānyavacitāni ca | yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya ||

पलाशखण्डे चैतस्मिन्पन्था व्यावर्तते द्विधा। तस्योत्तरेण यः पन्थास्तेन गच्छ त्वरस्व च ।।

palāśakhaṇḍe caitasminpanthā vyāvartate dvidhā | tasyottareṇa yaḥ panthāstena gaccha tvarasva ca ||

स्वस्थोस्मि बलवानस्मि दिदृक्षुः पितरावुभौ। ब्रुवन्नेव त्वरायुक्तः सम्प्रायादाश्रमं प्रति ।।

svastho'smi balavānasmi didṛkṣuḥ pitarāvubhau | bruvanneva tvarāyuktaḥ samprāyādāśramaṃ prati ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

एतस्मिन्नेव काले तु द्युमत्सेनो महाबलः। लब्धचक्षुः प्रसन्नायां दृष्ट्यां सर्वं ददर्श ह ।।

etasminneva kāle tu dyumatseno mahābalaḥ | labdhacakṣuḥ prasannāyāṃ dṛṣṭyāṃ sarvaṃ dadarśa ha ||

स सर्वानाश्रमान्गत्वा शैब्यया सह भार्यया। पुत्रहेतोः परामार्तिं जगाम भरतर्षभ ।।

sa sarvānāśramāngatvā śaibyayā saha bhāryayā | putrahetoḥ parāmārtiṃ jagāma bharatarṣabha ||

तावाश्रमान्नदीश्चैववनानि च सरांसि च। तस्यां निशि विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः ।।

tāvāśramānnadīścaivavanāni ca sarāṃsi ca | tasyāṃ niśi vicinvantau dampatī parijagmatuḥ ||

श्रुत्वा शब्दं तु यं कंचिदुन्मुखौ सुतशङ्कया। सावित्रीसहितोऽभ्येति सत्यवानित्यभाषताम् ।।

śrutvā śabdaṃ tu yaṃ kaṃcidunmukhau sutaśaṅkayā | sāvitrīsahito'bhyeti satyavānityabhāṣatām ||

भिन्नैश्च परुषैः पादैः सव्रणैः शोणितोक्षितैः। कुशकणअटकविद्धाङ्गावुनमत्ताविव धावतः ।।

bhinnaiśca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitokṣitaiḥ | kuśakaṇaṭakaviddhāṅgāvunamattāviva dhāvataḥ ||

ततोऽभिसृत्य तैर्विप्रैः सर्वैराश्रमवासिभिः। परिवार्य समाश्वास्य तावानीतौ स्वमाश्रमम् ।।

tato'bhisṛtya tairviprai sarvairāśramavāsibhiḥ | parivārya samāśvāsya tāvānītau svamāśramam ||

तत्रभार्यासहायः स वृतो वृद्धैस्तपोधनैः। आश्वासितोपि चित्रार्थैः पूर्वराजकथाश्रयैः ।।

tatrabhāryāsahāyaḥ sa vṛto vṛddhaistapodhanaiḥ | āśvāsito'pi citrārthaiḥ pūrvarājakathāśrayaiḥ ||

ततस्तौ पुनराश्वस्तौ वृद्धौ पुत्रदिदृक्षया। बाल्यवृत्तानि पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनानि च। शोकं जग्मतुरन्योन्यं स्मरन्तौ भृशदुःखितौ ।।

tatastau punarāśvastau vṛddhau putradidṛkṣayā | bālyavṛttāni putrasya sāvitryā darśanāni ca | śokaṃ jagmaturanyonyaṃ smarantau bhṛśaduḥkhitau ||

हापुत्र हासाध्वि वधु क्वासिक्वासीत्यरोदताम्। ब्राह्मणः सत्यवाक्येषामुवाचेदं तयोर्वचः ।।

hāputra hāsādhvi vadhu kvāsikvāsītyarodatām | brāhmaṇaḥ satyavākyeṣāmuvācedaṃ tayorvacaḥ ||

सुवर्चा उवाच।

suvarcā uvāca |

यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च। आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।

yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca | ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān ||

गौतम उवाच।

gautama uvāca |

वेदाः साङ्गा मयाऽधीतास्तपो मे संचितं महत्। कौमारब्रह्मचर्यं च गुरवोऽग्निश्च तोषिताः ।।

vedāḥ sāṅgā mayā'dhītāstapo me saṃcitaṃ mahat | kaumārabrahmacaryaṃ ca guravo'gniśca toṣitāḥ ||

समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्येव व्रतानि मे। वायुभक्षोपवासश्च कृतोमे विधिवत्सदा ।।

samāhitena cīrṇāni sarvāṇyeva vratāni me | vāyubhakṣopavāsaśca kṛtome vidhivatsadā ||

अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परचीकीर्षितम्। सत्यमेतन्निबोधध्वं ध्रियते सत्यवानिति ।।

anena tapasā vedmi sarvaṃ paracīkīrṣitam | satyametannibodhadhvaṃ dhriyate satyavāniti ||

शिष्य उवाच।

śiṣya uvāca |

उपाध्यायस्य मे वक्राद्यथा वाक्यं विनिःसृतम्। नैव जातु भवेन्मिथ्या तथा जीवति सत्यवान् ।।

upādhyāyasya me vaktrādyathā vākyaṃ viniḥsṛtam | naiva jātu bhavenmithyā tathā jīvati satyavān ||

ऋषय ऊचुः।

ṛṣaya ūcuḥ |

यथाऽस्य भार्या सावित्री सर्वैरेव सुलक्षणैः। अवैधव्यकरैर्युक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।

yathā'sya bhāryā sāvitrī sarvaireva sulakṣaṇaiḥ | avaidhavyakarairyuktā tathā jīvati satyavān ||

भारद्वाज उवाच।

bhāradvāja uvāca |

यथाऽस्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च। आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान् ।।

yathā'sya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca | ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān ||

दाल्भ्या रउवाच।

dālbhyā ra uvāca |

यथा दृष्टिः प्रवृत्ता ते सावित्र्याश्च यथा व्रतम्। गताऽऽहारमकृत्वैव तथा जीवति सत्यवान् ।।

yathā dṛṣṭiḥ pravṛttā te sāvitryāśca yathā vratam | gatā''hāramakṛtvaiva tathā jīvati satyavān ||

आपस्तम्ब उवाच।

āpastamba uvāca |

यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः। पार्थिवीं चैववृद्धिं ते तथा जीवति सत्यवान् ।।

yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥ | pārthivīṃ caivavṛddhiṃ te tathā jīvati satyavān ||

धौम्य उवाच।

dhaumya uvāca |

सर्वैर्गुणैरुपेतस्ते यथा पुत्रो जनप्रियः। दीर्घायुर्लक्षणोपेतस्तथा जीवति स्यवान् ।।

sarvairguṇairupetaste yathā putro janapriyaḥ | dīrghāyurlakṣaṇopetastathā jīvati syavān ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

एवमाश्वासितस्तैस्तु सत्यवाग्भिस्तपस्विभिः। तांस्तान्विगणयन्सर्वांस्ततः स्थिर इवाभवत् ।।

evamāśvāsitastaistu satyavāgbhistapasvibhiḥ | tāṃstānvigaṇayansarvāṃstataḥ sthira ivābhavat ||

ततो मुहूर्तात्सावित्री भर्त्रा सत्वता सह। आजगामाश्रमं रात्रौ प्रहृष्टा प्रविवेश ह ।।

tato muhūrtātsāvitrī bhartrā satvatā saha | ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha ||

दृष्ट्वा चोत्पतिताः सर्वेहर्षं जग्मुश्च ते द्विजाः। कण्ठं माता पिता चास्य समालिङ्ग्याभ्यरोदतां ।।

dṛṣṭvā cotpatitāḥ sarvaharṣaṃ jagmuśca te dvijāḥ | kaṇṭhaṃ mātā pitā cāsya samāliṅgyābhyarodatāṃ ||

ब्राह्मणा ऊचुः।

brāhmaṇā ūcuḥ |

पुत्रेण संगतं त्वां तु चक्षुष्मन्तं निरीक्ष्य च। सर्वे वयं वै पृच्छामो वृद्धिं वै पृथिवीपते ।।

putreṇa saṃgataṃ tvāṃ tu cakṣuṣmantaṃ nirīkṣya ca | sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ vai pṛthivīpate ||

समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च। चक्षुषश्चात्मनो लाभात्रिभिर्दिष्ठ्या विवर्धसे ।।

samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca | cakṣuṣaścātmano lābhātribhirdiṣṭhyā vivardhase ||

सर्वैरस्माभिरुक्तं यत्तथा तन्नात्रसंशयः। भूयोभूयः समृद्धिस्ते क्षिप्रमेव भविष्यति ।।

sarvairasmābhiruktaṃ yattathā tannātrasaṃśayaḥ | bhūyobhūyaḥ samṛddhiste kṣiprameva bhaviṣyati ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

ततोऽग्निं तत्र संज्वाल्य द्विजास्ते सर्व एव हि। उपासांचक्रिरे पार्थ द्युमत्सेनं महीपतिम् ।।

tato'gniṃ tatra saṃjvālya dvijāste sarva eva hi | upāsāṃcakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim ||

शैव्या च सत्यवांश्चैव सावित्री चैकतः स्थिताः। सर्वैस्तैरभ्यनुज्ञाता विशोका समुपाविशन् ।।

śaibyā ca satyavāṃścaiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ | sarvaistairabhyanujñātā viśokā samupāviśan ||

ततो राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः। जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर्नृपतेः सुतम् ।।

tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ | jātakautūhalāḥ pārtha papracchurnṛpateḥ sutam ||

प्रागेव नागतं कस्मात्सभार्येण त्वया विभो। विरात्रे चागतं कस्मात्कोनु बन्धस्तवाभवत् ।।

prāgeva nāgataṃ kasmātsabhāryeṇa tvayā vibho | virātre cāgataṃ kasmātkonu bandhastavābhavat ||

संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज। कस्मादिति न जानीमस्तत्सर्वं वक्तुमर्हिसि ।।

saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja | kasmāditi na jānīmastatsarvaṃ vaktumarhisi ||

सत्यवानुवाच।

satyavānuvāca |

पित्राऽहमभ्यनुज्ञातः सावित्रीसहितो गतः। अथ मेऽभूच्छिरोदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः ।।

pitrā'hamabhyanujñātaḥ sāvitrīsahito gataḥ | atha me'bhūcchiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ ||

सुप्तश्चाहं वेदनया चिरमित्युपलक्षये। तावत्कालं न च मया सुप्तपूर्वं कदाचन ।।

suptaścāhaṃ vedanayā ciramityupalakṣaye | tāvatkālaṃ na ca mayā suptapūrvaṃ kadācana ||

सर्वेषामेव भवतां संतापो मा भवेदिति। अतो विरात्रागमनं नान्यदस्तीह कारणम् ।।

sarveṣāmeva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhavediti | ato virātrāgamanaṃ nānyadastīha kāraṇam ||

गौतम उवाच।

gautama uvāca |

अकस्माच्चक्षुः प्राप्तिर्द्युमत्सेनस्य ते पितुः। नास्य त्वं कारणं वेत्सि सावित्री वक्तुमर्हति ।।

akasmāccakṣuḥ prāptirdyumatsenasya te pituḥ | nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vetsi sāvitrī vaktumarhati ||

श्रोतुमिच्छामि सावित्रि त्वं हि वेत्थ परावरम्। त्वां हि जानामि सावित्रि सावित्रीमिव तेजसा ।।

śrotumicchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram | tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīmiva tejasā ||

त्वमत्र हेतुं जानीषे तस्मात्सत्यं निरुच्यताम्। रहस्यं यदि ते नास्ति किंचिदत्र वदस्व नः ।।

tvamatra hetuṃ jānīṣe tasmātsatyaṃ nirucyatām | rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃcidatra vadasva naḥ ||

सावित्र्युवाच।

sāvitryuvāca |

एवमेतद्यथा वेत्थ संकल्पो नान्यथा हि वः। न हि किंचिद्रहस्यं मे श्रूयतां तथ्यमेव यत् ।।

evametadyathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ | na hi kiṃcidrahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyameva yat ||

मृत्युर्मे पत्युराख्यातो नारदेन महात्मना। स चाद्य दिवसः प्राप्तस्ततो नैनं जहाम्यहम् ।।

mṛtyurme patyurākhyāto nāradena mahātmanā | sa cādya divasaḥ prāptastato nainaṃ jahāmyaham ||

सुप्तं चैनं साक्षादुपागच्छत्सकिंकरः। स एनमनयद्बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम् ।।

suptaṃ cainaṃ sākṣādupāgacchatsakiṃkaraḥ | sa enamanayadbaddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām ||

अस्तौषं तमहं देवं सत्येन वचसा विभुम्। पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान्मम ।।

astauṣaṃ tamahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum | pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tānmama ||

चक्षुषी च स्वराज्यंच द्वौ वरौ श्वशुरस्य मे। लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणां चात्मनः शतम् ।।

cakṣuṣī ca svarājyaṃca dvau varau śvaśurasya me | labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇāṃ cātmanaḥ śatam ||

चतुर्वर्षशतायुर्मे भर्ता लब्धश्च सत्यवान्। भर्तुर्हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं त्विदं व्रतम्।

caturvarṣaśatāyurme bhartā labdhaśca satyavān | bharturhi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ tvidaṃ vratam |

एतत्सर्वं मयाऽऽख्यातं कारणं विस्तरण वः। यथावृत्तं सुखोदर्कमिदं दुःखं महन्मम ।।

etatsarvaṃ mayā''khyātaṃ kāraṇaṃ vistaraṇa vaḥ | yathāvṛttaṃ sukhodarkamidaṃ duḥkhaṃ mahanmama ||

ऋषय ऊचुः।

ṛṣaya ūcuḥ |

निमज्ज्मानं व्यसनैरभिद्रुतं कुलं नरन्द्रस्य तमोमये ह्रदे। त्वया सुशीलव्रतपुण्यया कुलं रसमुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया ।।

nimajjmānaṃ vyasanairabhidrutaṃ kulaṃ narandrasya tamomaye hrade | tvayā suśīlavratapuṇyayā kulaṃ rasamuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

तथा प्रशस्य ह्यभिपूज्य चैव वरस्त्रियं तामृषयः समागताः। नरेन्द्रमामन्त्र्य सपुत्रभञ्जसा शिवेन रजग्मुर्मुदिताः स्वमालयम् ।।

tathā praśasya hyabhipūjya caiva varastriyaṃ tāmṛṣayaḥ samāgatāḥ | narendramāmantrya saputrabhañjasā śivena rajagmurmuditāḥ svamālayam ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायामुदिते सूर्यमण्डले। कृतपौर्वाह्णिकाः सर्वे समेयुस्ते तपोधनाः ।।

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāmudite sūryamaṇḍale | kṛtapaurvāhṇikāḥ sarve sameyuste tapodhanāḥ ||

तदेव सर्वं सावित्र्या महाभाग्यं महर्षयः। द्युम्सेनाय नातृप्यन्कथयन्तः पुनः पुनः ।।

tadeva sarvaṃ sāvitryā mahābhāgyaṃ maharṣayaḥ | dyumsenāya nātṛpyankathayantaḥ punaḥ punaḥ ||

ततः प्रकृतयः सर्वाः साल्वेभ्योऽभ्यागा नृपम्। आचख्युर्निहतं चैव स्वेनामात्येन तं द्विषम् ।।

tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ sālvebhyo'bhyāgā nṛpam | ācakhyurnihataṃ caiva svenāmātyena taṃ dviṣam ||

तं मन्त्रिणा हतं प्रोच्य ससहायं सबान्धवम्। न्यवेदयन्यथावृत्तं विद्रुतं च द्विषद्बलम् ।।

taṃ mantriṇā hataṃ procya sasahāyaṃ sabāndhavam | nyavedayanyathāvṛttaṃ vidrutaṃ ca dviṣadbalam ||

ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्य स्वं नृपं प्रति। सचक्षुर्वाऽप्यचक्षुर्वा स नो राजा भवत्विति ।।

aikamatyaṃ ca sarvasya janasya svaṃ nṛpaṃ prati | sacakṣurvā'pyacakṣurvā sa no rājā bhavatviti ||

अनेन निश्चयेनेह वयं प्रस्थापिता नृप। प्राप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गं च ते बलम् ।।

anena niścayeneha vayaṃ prasthāpitā nṛpa | prāptānīmāni yānāni caturaṅgaṃ ca te balam ||

प्रयाहि राजन्भद्रं ते घुष्टस्ते नगरे जयः। अध्यास्स्व चिररात्राय पितृपैतामहं पदम् ।।

prayāhi rājanbhadraṃ te ghuṣṭaste nagare jayaḥ | adhyāssva cirarātrāya pitṛpaitāmahaṃ padam ||

मार्कण्डेय उवाच।

mārkaṇḍeya uvāca |

चक्षुष्मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषाऽन्वितम्। मूर्ध्ना निपतिताः सर्वेविस्मयोत्फुल्ललोचनाः ।।

cakṣuṣmantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ vapuṣā'nvitam | mūrdhnā nipatitāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ ||

तोऽभिवाद्य तान्वृद्धान्द्विजानाश्रमवासिनः। तैश्चाभिपूजितः सर्वैः प्रययौ नगरं प्रति ।।

to'bhivādya tānvṛddhāndvijānāśramavāsinaḥ | taiścābhipūjitaḥ sarvaiḥ prayayau nagaraṃ prati ||

शैव्या च सह सावित्र्या स्वास्तीर्णेन सुवर्चसा। नरयुक्तेन यानेन प्रययौ सेनया वृता ।।

śaibyā ca saha sāvitryā svāstīrṇena suvarcasā | narayuktena yānena prayayau senayā vṛtā ||

ततोऽभिषिषिचुः प्रीत्या द्युमत्सेनं पुरोहिताः। पुत्रं चास्य महात्मानं यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ।।

tato'bhiṣiṣicuḥ prītyā dyumatsenaṃ purohitāḥ | putraṃ cāsya mahātmānaṃ yauvarājye'bhyaṣecayat ||

ततः कालेन महता सावित्र्याः कीर्तिवर्धनम्। तद्वै पुत्रशतं जज्ञे शूराणामनिवर्तिनाम् ।।

tataḥ kālena mahatā sāvitryāḥ kīrtivardhanam | tadvai putraśataṃ jajñe śūrāṇāmanivartinām ||

भ्रातृणां सोदराणां च तथैवास्याभवच्छतम्। मद्राधिपस्याश्वपतेर्मालव्यां सुमहाबलम् ।।

bhrātṛṇāṃ sodarāṇāṃ ca tathaivāsyābhavacchatam | madrādhipasyāśvapatermālavyāṃ sumahābalam ||

एवमात्मा पिता माता श्वश्रूः श्वशुर एव च। भर्तुः कुलं च सावित्र्या सर्वं कृच्छ्रात्समुद्धृतं ।।

evamātmā pitā mātā śvaśrūḥ śvaśura eva ca | bhartuḥ kulaṃ ca sāvitryā sarvaṃ kṛcchrātsamuddhṛtaṃ ||

तथैवैषा हि कल्याणी द्रौपदी शीलसंमता। तारयिष्यति वः सर्वान्सावित्रीव कुलाङ्गना ।।

tathaivaiṣā hi kalyāṇī draupadī śīlasaṃmatā | tārayiṣyati vaḥ sarvānsāvitrīva kulāṅganā ||

वैशंपायन उवाच।

vaiśaṃpāyana uvāca |

एवं स पाण्डवस्तेन अनुनीतो महात्मना। विशोको विज्वरो राजन्काम्यके न्यवसत्तदा ।।

evaṃ sa pāṇḍavastena anunīto mahātmanā | viśoko vijvaro rājankāmyake nyavasattadā ||

यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या सावित्र्याख्यानमुत्तमम्। स सुखी सर्वसिद्धार्थो न दुःखं प्राप्नुयान्नरः ।।

yaścedaṃ śṛṇuyādbhaktyā sāvitryākhyānamuttamam | sa sukhī sarvasiddhārtho na duḥkhaṃ prāpnuyānnaraḥ ||