Navratri / Durga Ashtami Vrat Katha

मार्कण्डेय उवाच सावर्णिः सूर्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः । निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद् गदतो मम ॥ महामायानुभावेन यथा मन्वन्तराधिपः । स बभूव महाभागः सावर्णिस्तनयो रवेः ॥ स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं चैत्रवंशसमुद्भवः । सुरथो नाम राजाभूत् समस्ते क्षितिमण्डले ॥ तस्य पालयतः सम्यक् प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । बभूवुः शत्रवो भूपाः कोलाविध्वंसिनस्तथा ॥ तस्य तैरभवद् युद्धमतिप्रबलदण्डिनः । न्यूनैरपि स तैर्युद्धे कोलाविध्वंसिभिर्जितः ॥ ततः स्वपुरमायातो निजदेशाधिपोऽभवत् । आक्रान्तः स महाभागस्तैस्तदा प्रबलारिभिः ॥ अमात्यैर्बलिभिर्दुष्टैर्दुर्बलस्य दुरात्मभिः । कोषो बलञ्चापहृतं तत्रापि स्वपुरे ततः ॥ ततो मृगयाव्याजेन हृतस्वाम्यः स भुपतिः । एकाकी हयमारुह्य जगाम गहनं वनम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca sāvarṇiḥ sūryatanayo yo manuḥ kathyate'ṣṭamaḥ । niśāmaya tadutpattiṃ vistarād gadato mama ॥ mahāmāyānubhāvena yathā manvantarādhipaḥ । sa babhūva mahābhāgaḥ sāvarṇistanayo raveḥ ॥ svārociṣe'ntare pūrvaṃ caitravaṃśasamudbhavaḥ । suratho nāma rājābhūt samaste kṣitimaṇḍale ॥ tasya pālayataḥ samyak prajāḥ putrānivaurasān । babhūvuḥ śatravo bhūpāḥ kolāvidhvaṃsinastathā ॥ tasya tairabhavad yuddhamatiprabaladaṇḍinaḥ । nyūnairapi sa tairyuddhe kolāvidhvaṃsibhirjitaḥ ॥ tataḥ svapuramāyāto nijadeśādhipo'bhavat । ākrāntaḥ sa mahābhāgastaistadā prabalāribhiḥ ॥ amātyairbalibhirduṣṭairdurbalasya durātmabhiḥ । koṣo balañcāpahṛtaṃ tatrāpi svapure tataḥ ॥ tato mṛgayāvyājena hṛtasvāmyaḥ sa bhūpatiḥ । ekākī hayamāruhya jagāma gahanaṃ vanam ॥

स तत्राश्रममद्राक्षीद् द्विजवर्यस्य मेधसः । प्रशान्तश्वापदाकीर्णं मुनिश्ष्योपशोभितम् ॥ तस्थौ कञ्चित् स कालञ्च मुनिना तेन सत्कृतः । इतश्चैतश्च विचरंस्तस्मिन् मुनिवराश्रमे ॥ सोऽचिन्तयत् तदा तत्र ममत्वाकृष्टचेतनः । मत्पूर्वैः पालितं पूर्वं मया हीनं पुरं हि तत् । मद्भृत्यैस्तैरसद्वृत्तैर्धर्मतः पाल्यते न वा ॥ न जाने स प्रधानो मे शूरहस्ती सदामदः । मम वैरिवशं यातः कान् भोगानुपलप्स्यते ॥ ये ममानुगता नित्यं प्रसादधनभोजनैः । अनुवृत्तिं ध्रुवं तेऽद्य कुर्वन्त्यन्यमहीभृताम् ॥ असम्यग्व्ययशीलैस्तैः कुर्वद्भिः सततं व्ययम् । संचितः सोऽतिदुः खेन क्षयं कोशो गमिष्यति ॥

sa tatrāśramamadrākṣīd dvijavaryasya medhasaḥ । praśāntaśvāpadākīrṇaṃ muniśiṣyopaśobhitam ॥ tasthau kañcit sa kālañca muninā tena satkṛtaḥ । itaścaitaśca vicaraṃstasmin munivarāśrame ॥ so'cintayat tadā tatra mamatvākṛṣṭacetanaḥ । matpūrvaiḥ pālitaṃ pūrvaṃ mayā hīnaṃ puraṃ hi tat । madbhṛtyaistairasadvṛttairdharmataḥ pālyate na vā ॥ na jāne sa pradhāno me śūrahastī sadāmadaḥ । mama vairivaśaṃ yātaḥ kān bhogānupalapsyate ॥ ye mamānugatā nityaṃ prasādadhanabhojanaiḥ । anuvṛttiṃ dhruvaṃ te'dya kurvantyanyamahībhṛtām ॥ asamyagvyayaśīlaistaiḥ kurvadbhiḥ satataṃ vyayam । saṃcitaḥ so'tiduḥkhena kṣayaṃ kośo gamiṣyati ॥

एतच्चान्यच्च सततं चिन्तयामास पार्थिवः । तत्र विप्राश्रमाभ्यासे वैश्यमेकं ददर्श सः ॥ स पृष्टस्तेन कस्त्वं भोः हेतुश्चागमनेऽत्र कः । सशोक इव कस्मात्त्वं दुर्मना इव लक्ष्यसे ॥ इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् । प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम् ॥ वैश्य उवाच समाधिर्नाम वैश्योऽहमुत्पन्नो धनिनां कुले । पुत्रदारैर्निरस्तश्च धनलोभादसाधुभिः ॥ विहीनश्च धनैर्दारैः पुत्रैरादाय मे धनम् । वनमभ्यागतो दुः खी निरस्तश्चाप्तबन्धुभैः ॥ सोऽहं न वेद्मि पुत्राणां कुशलाकुशलात्मिकाम् । प्रवृत्तिं स्वजनानाञ्च दाराणाञ्चात्र संस्थितः ॥ किं नु तेषां गृहे क्षेममक्षेमं किं नु साम्प्रतम् । कथं ते किं नु सद्वृत्ताः दुर्वृत्ताः किं नु मे सुताः ॥

etaccānyacca satataṃ cintayāmāsa pārthivaḥ । tatra viprāśramābhyāse vaiśyamekaṃ dadarśa saḥ ॥ sa pṛṣṭastena kastvaṃ bhoḥ hetuścāgamane'tra kaḥ । saśoka iva kasmāttvaṃ durmanā iva lakṣyase ॥ ityākarṇya vacastasya bhūpateḥ praṇayoditam । pratyuvāca sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam ॥ vaiśya uvāca samādhirnāma vaiśyo'hamutpanno dhanināṃ kule । putradārairnirastaśca dhanalobhādasādhubhiḥ ॥ vihīnaśca dhanairdāraiḥ putrairādāya me dhanam । vanamabhyāgato duḥkhī nirastaścāptabandhubhiḥ ॥ so'haṃ na vedmi putrāṇāṃ kuśalākuśalātmikām । pravṛttiṃ svajanānāñca dārāṇāñcātra saṃsthitaḥ ॥ kiṃ nu teṣāṃ gṛhe kṣemamakṣemaṃ kiṃ nu sāmpratam । kathaṃ te kiṃ nu sadvṛttāḥ durvṛttāḥ kiṃ nu me sutāḥ ॥

राजोवाच यैर्निरस्तो भवांल्लुब्धैः पुत्रदारादिभिर्धनैः । तेषु किं भवतः स्नेहमनुबध्नाति मानसम् ॥ वैश्य उवाच एवमेतद्यथा प्राह भवानस्मद्गतं वचः । किं करोमि न बध्नाति मम निष्ठुरतां मनः ॥ यैः सन्त्यज्य पितृस्नेहं धनलुब्धैर्निराकृतः । पतिस्वजनहार्दं च हार्दि तेष्वेव मे मनः ॥ किमेतन्नाभिजानामि जानन्नपि महामते । यत्प्रेमप्रवणं चित्तं विगुणेष्वपि बन्धुषु ॥ तेषां कृते मे निः श्वासो दौर्मनस्यं च जायते । करोमि किं यन्न मनस्तेष्वप्रीतिषु निष्ठुरम् ॥

rājovāca yairnirasto bhavāṃllubdhaiḥ putradārādibhirdhanaiḥ । teṣu kiṃ bhavataḥ snehamanubadhnāti mānasam ॥ vaiśya uvāca evametadyathā prāha bhavānasmadgataṃ vacaḥ । kiṃ karomi na badhnāti mama niṣṭhuratāṃ manaḥ ॥ yaiḥ santyajya pitṛsnehaṃ dhanalubdhairnirākṛtaḥ । patisvajanahārdaṃ ca hārdi teṣveva me manaḥ ॥ kimetannābhijānāmi jānannapi mahāmate । yatpremapravaṇaṃ cittaṃ viguṇeṣvapi bandhuṣu ॥ teṣāṃ kṛte me niḥśvāso daurmanasyaṃ ca jāyate । karomi kiṃ yanna manasteṣvaprītiṣu niṣṭhuram ॥

मार्कण्डेय उवाच ततस्तौ सहितौ विप्र तं मुनिं समुपस्थितौ । समाधिर्नाम वैश्योऽसौ स च पार्थिवसत्तमः ॥ कृत्वा तु तौ यथान्यायं यथार्हं तेन संविदम् । उपविष्टौ कथाः काश्चिच्चक्रतुर्वैश्य-पार्थिवौ ॥ राजोवाच भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्चाम्येकं वदस्व तत् । दुःखाय यन्मे मनसः स्वचित्तायत्ततां विना ॥ ममत्वं गतराज्यस्य राज्याङ्गेष्वखिलेष्वपि । जानतोऽपि यथाज्ञस्य किमेतन्मुनिसत्तम ॥ अयं च निकृतः पुत्रैर्दारैर्भृत्यैस्तथोज्झितः । स्वजनेन च सन्त्यक्तस्तेषु हार्दे तथाप्यति ॥ एवमेष तथाहं च द्वावप्यत्यन्तदुः खितौ । दृष्टदोषेऽपि विषये ममत्वाकृष्टमानसौ ॥ तत्किमेतन्महाभाग यन्मोहो ज्ञानिनोरपि । ममास्य च भवत्येषा विवेकान्धस्य मूढता ॥

mārkaṇḍeya uvāca tatastau sahitau vipra taṃ muniṃ samupasthitau । samādhirnāma vaiśyo'sau sa ca pārthivasattamaḥ ॥ kṛtvā tu tau yathānyāyaṃ yathārhaṃ tena saṃvidam । upaviṣṭau kathāḥ kāściccakraturvaiśyapārthivau ॥ rājovāca bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumicchāmyekaṃ vadasva tat । duḥkhāya yanme manasaḥ svacittāyattatāṃ vinā ॥ mamatvaṃ gatarājyasya rājyāṅgeṣvakhileṣvapi । jānato'pi yathājñasya kimetanmunisattama ॥ ayaṃ ca nikṛtaḥ putrairdārairbhṛtyaistathojjhitaḥ । svajanena ca santyaktasteṣu hārde tathāpyati ॥ evameṣa tathāhaṃ ca dvāvapyatyantaduḥkhitau । dṛṣṭadoṣe'pi viṣaye mamatvākṛṣṭamānasau ॥ tatkimetanmahābhāga yanmoho jñāninorapi । mamāsya ca bhavatyeṣā vivekāndhasya mūḍhatā ॥

ऋषिरुवाच ज्ञानमस्ति समस्तस्य जन्तोर्विषयगोचरे । विषयश्च महाभाग याति चैवं पृथक् पृथक् ॥ दिवान्धाः प्राणिनः केचिद्रात्रावन्धास्तथापरे । केचिद् दिवा तथा रात्रौ प्राणिनस्तुल्यदृष्टयः ॥ ज्ञानिनो मनुजाः सत्यं किन्तु ते न हि केवलम् । यतो हि ज्ञानिनः सर्वे पशु-पक्षि-मृगादयः ॥ ज्ञानं च तन्मनुष्याणां यत्तेषां मृगृपक्षिणाम् । मनुष्याणां च यत्तेषां तुल्यमन्यत्तथोभयोः ॥ ज्ञानेऽपि सति पश्यैतान् पतङ्गाञ्छावचञ्चुषु । कणमोक्षादृतान् मोहात्पीड्यमानानपि क्षुधा ॥ मानुषा मनुजव्याघ्र साभिलाषाः सुतान् प्रति । लोभात्प्रत्युपकाराय नन्वेतान् किं न पश्यसि ॥ तथापि ममतावर्ते मोहगर्ते निपातिताः । महामायाप्रभावेण संसारस्थितिकारिणा ॥ तन्नात्र विस्मयः कार्यो योगनिद्रा जगत्पतेः । महामाया हरेश्चैतत्तथा संमोह्यते जगत् ॥ ज्ञानिनामपि चेतांसि देवी भगवती हि सा । बलादाकृष्य मोहाय महामाया प्रयच्छति ॥ तया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये ॥ सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी ॥

ṛṣiruvāca jñānamasti samastasya jantorviṣayagocare । viṣayaśca mahābhāga yāti caivaṃ pṛthak pṛthak ॥ divāndhāḥ prāṇinaḥ kecidrātrāvandhāstathāpare । kecid divā tathā rātrau prāṇinastulyadṛṣṭayaḥ ॥ jñānino manujāḥ satyaṃ kintu te na hi kevalam । yato hi jñāninaḥ sarve paśupakṣimṛgādayaḥ ॥ jñānaṃ ca tanmanuṣyāṇāṃ yatteṣāṃ mṛgapakṣiṇām । manuṣyāṇāṃ ca yatteṣāṃ tulyamanyattathobhayoḥ ॥ jñāne'pi sati paśyaitān pataṅgāñchāvacañcuṣu । kaṇamokṣādṛtān mohātpīḍyamānānapi kṣudhā ॥ mānuṣā manujavyāghra sābhilāṣāḥ sutān prati । lobhātpratyupakārāya nanvetān kiṃ na paśyasi ॥ tathāpi mamatāvarte mohagarte nipātitāḥ । mahāmāyāprabhāveṇa saṃsārasthitikāriṇā ॥ tannātra vismayaḥ kāryo yoganidrā jagatpateḥ । mahāmāyā hareścaitattathā saṃmohyate jagat ॥ jñānināmapi cetāṃsi devī bhagavatī hi sā । balādākṛṣya mohāya mahāmāyā prayacchati ॥ tayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram । saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye ॥ sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī । saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī ॥

राजोवाच भगवन् ! का हि सा देवी महामायेति यां भवान् । ब्रवीति कथमुत्पन्ना सा कर्मास्याश्च किं द्विज ॥ यत्स्वभावा च सा देवी यत्स्वरूपा यदुद्भवा । तत् सर्वं श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो ब्रह्मविदां वर ॥

rājovāca bhagavan kā hi sā devī mahāmāyeti yāṃ bhavān । bravīti kathamutpannā sā karmāsyāśca kiṃ dvija ॥ yatsvabhāvā ca sā devī yatsvarūpā yadudbhavā । tat sarvaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara ॥