Jivitputrika (Jitiya) Vrat Katha

अथ गत्वा पुनः स्कन्धे वेतालं शिंशपाद्रुमात् । स त्रिविक्रमसेनस्तमादायोदचलत्ततः आगच्छन्तं च तं भूपं स वेतालोऽब्रवीत्पुनः । राजञ्शृणु कथामेकामुदारां कथयामि ते अस्तीह हिमवान्नाम नगेन्द्रः सर्वरत्नभूः । यो गौरीगङ्गयोस्तुल्यः प्रभवो हरकान्तयोः शूरासंस्पृष्टपृष्ठश्च यो मध्ये कुलभूभृताम् । अभिमानोन्नतः सत्यं गीयते भुवनत्रये तस्यास्ति सानुन्यन्वर्थं तत्काञ्चनपुरं पुरम् । न्यासीकृतमिवार्केण रश्मिवृन्दं विभाति यत् जीमूतकेतुरित्यासीत्तस्मिन्पुरवरे पुरा । विद्याधरेश्वरः श्रीमान्मेराविव शतक्रतुः तस्यासीत्स्वगृहोद्याने कल्पवृक्षोऽन्वयागतः । यथार्थनामा प्रथितो यो मनोरथदायकः तं प्रार्थ्य देवतात्मानं स राजा तत्प्रसादतः । प्राप जातिस्मरं पुत्रं बोधिसत्त्वांशसंभवम् दानवीरं महासत्त्वं सर्वभूतानुकम्पिनम् । गुरुशुश्रूषणपरं नाम्ना जीमूतवाहनम् संप्राप्तयौवनं तं च यौवराज्येऽभिषिक्तवान् । तनयं प्रेरितः सद्भिस्तद्गुणैः सचिवैश्च सः यौवराज्यस्थितश्चैष जातु जीमूतवाहनः । हितैषिभिरुपागत्य जगदे पितृमन्त्रिभिः देव कल्पतरुर्योऽयमस्ति वः सर्वकामदः । अधृष्यः सर्वभूतानां सैष पूज्यः सदा तव नास्मिन्सति हि शक्रोऽपि बाधेतास्मान्कुतोऽपरः । एतच्छ्रुत्वा स जीमूतवाहनोऽन्तरचिन्तयत् अहो बतेदृशमिमं संप्राप्यामरपादपम् । नासादितं किमप्यस्मात्पूर्वैर्नस्तादृशं फलम् केवलं कैश्चिदप्यर्थैरर्थितैः कृपणोचितैः । आत्मा चैष महात्मा च नीतौ द्वावपि लाघवम् तदहं साधयिष्यामि काममस्मान्मनोगतम् । इति निश्चित्य स ययौ महासत्त्वोऽन्तिकं पितुः तत्र संविहिताशेषशुश्रूषापरितोषितम् । सुखासीनं तमेकान्ते पितरं स व्यजिज्ञपत् तात त्वमेव जानासि यदेतस्मिन्भवाम्बुधौ । आशरीरमिदं सर्वं वीचिविभ्रमचञ्चलम् विशेषेणाचिरस्थायिप्रकाशप्रविलायिनी । संध्या विद्युच्च लक्ष्मीश्च दृष्टा कुत्र कदा स्थिरा एकः परोपकारस्तु संसारेऽस्मिन्ननश्वरः । यो धर्मयशसी सूते युगान्तशतसाक्षिणी

atha gatvā punaḥ skandhe vetālaṃ śiṃśapādrumāt | sa trivikramasenas tam ādāyodacalat tataḥ āgacchantaṃ ca taṃ bhūpaṃ sa vetālo 'bravīt punaḥ | rājañ śṛṇu kathām ekām udārāṃ kathayāmi te astīha himavān nāma nagendraḥ sarvaratnabhūḥ | yo gaurīgaṅgayos tulyaḥ prabhavo harakāntayoḥ śūrāsaṃspṛṣṭapṛṣṭhaś ca yo madhye kulabhūbhṛtām | abhimānonnataḥ satyaṃ gīyate bhuvanatraye tasyāsti sānuny anvarthaṃ tat kāñcanapuraṃ puram | nyāsīkṛtam ivārkeṇa raśmivṛndaṃ vibhāti yat jīmūtaketur ity āsīt tasmin puravare purā | vidyādhareśvaraḥ śrīmān merāv iva śatakratuḥ tasyāsīt svagṛhodyāne kalpavṛkṣo 'nvayāgataḥ | yathārthanāmā prathito yo manorathadāyakaḥ taṃ prārthya devatātmānaṃ sa rājā tat prasādataḥ | prāpa jātismaraṃ putraṃ bodhisattvāṃśasaṃbhavam dānavīraṃ mahāsattvaṃ sarvabhūtānukampinam | guruśuśrūṣaṇaparaṃ nāmnā jīmūtavāhanam saṃprāptayauvanaṃ taṃ ca yauvarājye 'bhiṣiktavān | tanayaṃ preritaḥ sadbhis tadguṇaiḥ sacivaiś ca saḥ yauvarājyasthitaś caiṣo jātu jīmūtavāhanaḥ | hitaiṣibhir upāgatya jagade pitṛmantribhiḥ deva kalpatarur yo 'yam asti vaḥ sarvakāmadaḥ | adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ saiṣa pūjyaḥ sadā tava nāsmin sati hi śakro 'pi bādhetāsmān kuto 'paraḥ | etac chrutvā sa jīmūtavāhano 'ntaracintayat aho batedṛśam imaṃ saṃprāpyāmarapādapam | nāsāditaṃ kim apy asmāt pūrvair nas tādṛśaṃ phalam kevalaṃ kaiścid apy arthair arthitaiḥ kṛpaṇocitaiḥ | ātmā caiṣo mahātmā ca nītau dvāv api lāghavam tad ahaṃ sādhayīṣyāmi kāmam asmān manogatam | iti niścitya sa yayau mahāsattvo 'ntikaṃ pituḥ tatra saṃvihitāśeṣaśuśrūṣāparitoṣitam | sukhāsīnaṃ tam ekānte pitaraṃ sa vyajijñapat tata tvam eva jānāsi yad etasmin bhavāmbudhau | āśarīram idaṃ sarvaṃ vīcivibhramacañcalam viśeṣenācirasthāyiprakāśapravilāyinī | saṃdhyā vidyuc ca lakṣmīś ca dṛṣṭā kutra kadā sthirā ekaḥ paropakāras tu saṃsāre 'sminn anaśvaraḥ | yo dharmayaśasī sūte yugāntaśatasākṣiṇī

तत्तात क्षणिकेष्वेषु भोगेष्वस्माभिरीदृशः । एष कल्पतरुः कस्य कृते मोघोऽभिरक्ष्यते यैर्वां मम ममेत्येवमाग्रहेणैष रक्षितः । पूर्वैस्ते कुत्र कुत्रायं तेषां कश्चैष कोऽस्य वा तस्मात्परोपकारैकफलसिद्ध्यै त्वदाज्ञया । तातैनं विनियुञ्जेऽहं कामदं कल्पपादपम् एवमस्त्विति पित्रा च दत्तानुज्ञोऽथ तेन सः । जीमूतवाहनो गत्वा कल्पद्रुममुवाच तम् अभीष्टाः पूरिताः कामाः पूर्वेषां देव नस्त्वया । तन्ममैकमिमं काममनन्यं परिपूरय अदरिद्रा यथा पृथ्वीमिमां द्रक्ष्ये तथा कुरु । भद्रं ते व्रज दत्तोऽसि लोकायार्थार्थिने मया इत्युक्तवति जीमूतवाहने रचिताञ्जलौ । त्यक्तस्त्वयैष जातोऽस्मीत्युदभूद्वाक्तरोस्ततः क्षणाच्चोत्पत्य स दिवं कल्पवृक्षस्तथा वसु । ववर्ष भुवि नैवासीत्कोऽप्यस्यां दुर्गतो यथा ततस्तस्य तया तीव्रसर्वसत्त्वानुकम्पया । जीमूतवाहनस्यात्र त्रैलोक्ये पप्रथे यशः तेन तद्गोत्रजाः सर्वे मात्सर्यादसहिष्णवः । तं लोकसात्कृतार्तिघ्नकल्पवृक्षविनाकृतम् जेयं सपितृकं मत्वा संभूय कृतनिश्चयाः । युद्धाय समनह्यन्त तद्राज्यापजिहीर्षया तद्दृष्ट्वा प्राह पितरं स्वं स जीमूतवाहनः । तात कस्यापरस्यास्ति शक्तिस्त्वयि धृतायुधे किं त्वस्य पापकस्यार्थे शरीरस्य विनाशिनः । हत्वा बन्धूनकृपणो राज्यं को नाम वाञ्छति तत्किं राज्येन नः कार्यं गत्वान्यत्र क्वचिद्वयम् । धर्ममेव चरिष्यामो लोकद्वयसुखावहम् मोदन्तां कृपणा एते दायादा राज्यलोलुपाः । इत्युक्तवन्तं जीमूतकेतुस्तं स पिताब्रवीत् अहं त्वदर्थमिच्छामि राज्यं पुत्र त्वमेव चेत् । तज्जहासि कृपाविष्टस्तन्मे वृद्धस्य तेन किम् एवं कृताभ्यनुज्ञेन पित्रा मात्रा च सोऽन्वितः । मलयाद्रिमगात्त्यक्तराज्यो जीमूतवाहनः तत्र चन्दनसंछन्नवहन्निर्झरकन्दरे । शुश्रूषमाणः पितरं स तस्थौ कल्पिताश्रमः मित्त्रं चास्यात्र संपेदे मित्त्रावसुरिति श्रुतः । विश्वावसोः सुतः सिद्धराजस्यैतन्निवासिनः एकदा चात्र स भ्राम्यन्विवेशोपवनस्थितम् । द्रष्टुमायतनं देव्या गौर्या जीमूतवाहनः

tat tāta kṣaṇikeṣv eṣu bhogeṣv asmābhir īdṛśaḥ | eṣa kalpataruḥ kasya kṛte mogho 'bhirakṣyate yair vā mama mamety evam āgrahenaiṣa rakṣitaḥ | pūrvais te kutra kutrāyaṃ teṣāṃ kaś caiṣa ko 'sya vā tasmāt paropakāraikaphalasiddhyai tvadājñayā | tātainaṃ viniyuñje 'haṃ kāmadaṃ kalpapādapam evam astv iti pitrā ca dattānujño 'tha tena saḥ | jīmūtavāhano gatvā kalpadrumam uvāca tam abhīṣṭāḥ pūritāḥ kāmāḥ pūrveṣāṃ deva nas tvayā | tan mamaikam imaṃ kāmam ananyaṃ paripūraya adaridrāṃ yathā pṛthvīm imāṃ drakṣye tathā kuru | bhadraṃ te vraja datto 'si lokāyārthārthine mayā ity uktavati jīmūtavāhane racitāñjalau | tyaktas tvayaiṣo jāto 'smīty udabhūd vāk taros tataḥ kṣaṇāc cotpatya sa divaṃ kalpavṛkṣas tathā vasu | vavarṣa bhuvi naivāsīt ko 'py asyāṃ durgato yathā tatas tasya tayā tīvrasarvasattvānukampayā | jīmūtavāhanasyātra trailokye paprathe yaśaḥ tena tadgotrajāḥ sarve mātsaryād asahiṣṇavaḥ | taṃ lokasātkṛtārtighnakalpavṛkṣavinākṛtam jeyaṃ sapitṛkaṃ matvā saṃbhūya kṛtaniścayāḥ | yuddhāya samanahyanta tad rājyāpajihīrṣayā tad dṛṣṭvā prāha pitaraṃ svaṃ sa jīmūtavāhanaḥ | tāta kasyāparasyāsti śaktis tvayi dhṛtāyudhe kiṃ tv asya pāpakasyārthe śarīrasya vināśinaḥ | hatvā bandhūn akṛpano rājyaṃ ko nāma vāñchati tat kiṃ rājyena naḥ kāryaṃ gatvānyatra kvacid vayam | dharmam eva cariṣyāmo lokadvayasukhāvaham modantāṃ kṛpaṇā ete dāyādā rājyalolupāḥ | ity uktavantaṃ jīmūtaketus taṃ sa pitābravīt ahaṃ tvadartham icchāmi rājyaṃ putra tvam eva cet | taj jahāsi kṛpāviṣṭas tan me vṛddhasya tena kim evaṃ kṛtābhyanujñena pitrā mātrā ca so 'nvitaḥ | malayādrim agāt tyaktarājyo jīmūtavāhanaḥ tatra candanasaṃchannavahan nirjharakandare | śuśrūṣamāṇaḥ pitaraṃ sa tasthau kalpitāśramaḥ mitraṃ cāsyātra saṃpede mitrāvasur iti śrutaḥ | viśvāvasoḥ sutaḥ siddharājasyaitannivāsinaḥ ekadā cātra sa bhrāmyan viveśopavanasthitam | draṣṭum āyatanaṃ devyā gauryā jīmūtavāhanaḥ

तत्रोपवीणयन्तीं च ददर्श वरकन्यकाम् । सखीजनान्वितां शैलतनयाराधनोद्यताम् आकर्ण्यमानसंगीत्तमञ्जुवीणारवा मृगैः । दृष्टलोचनलावण्यलज्जितैरिव निश्चलैः दधता तारकं कृष्णमर्जुनेन स्वचक्षुषा । पाण्डवीयामिव चमूं कर्णमूलं विविक्षतीम् परस्परविमर्देन मुखेन्दोरिव दर्शनम् । अतृप्ताविव वाञ्छन्तौ बिभ्रतीं संमुखौ स्तनौ धातुर्घटयतो मुष्टिग्रहेणेव निपीडिते । वलीमग्नाङ्गुलीमुद्रे मध्ये क्षाममनोरमाम् दृष्टया च तया सद्यः सोऽभूज्जीमूतवाहनः । तन्व्या मुषितचित्तोऽन्तर्दृष्टिमार्गप्रविष्टया सापि तं भूषितोद्यानं दृष्ट्वोत्कण्ठाविकारदम् । कामाङ्गदाहवैराग्याद्वनं मधुमिवाश्रितम् तथानुरागविवशा भेजे कन्या विहस्तताम् । यथा सखीव वीणास्या व्याकुलालापतां ययौ ततः स पप्रच्छ सखीं तस्या जीमूतवाहनः । किं धन्यं नाम सख्यास्ते को वंशोऽलंकृतोऽनया तच्छ्रुत्वा सा सखी प्राह नाम्ना मलयवत्यसौ । मित्त्रावसुस्वसा सिद्धराजविश्वावसोः सुता एवमुक्त्वा सहृदया सा तं जीमूतवाहनम् । नामान्वयौ च पृष्ट्वास्य मुनिपुत्रं सहागतम् तां ब्रवीति स्म मलयवतीं स्मितमिताक्षरम् । सखि विद्याधरेन्द्रस्य नास्यातिथ्यं करोषि किम् जगत्पूज्योऽतिथिर्ह्येष प्राप्त इत्युदिते तया । साभूद्विद्याधरसुता तूष्णीं लज्जानतानना लज्जावतीयं मत्तोऽर्चा गृह्यतामिति वादिनी । एकाथ तत्सखी तस्मै सार्घ्यां मालामुपानयत् स चादायैव जीमूतवाहनः प्रेमनिर्भरः । कण्ठे मलयवत्यास्तां मालां तस्याः समर्पयत् सापि तिर्यक्प्रसृतया पश्यन्ती स्निग्धया दृशा । नीलोत्पलमयीं मालामिव तस्मिन्न्यवेशयत् इत्यन्योन्यकृताशब्दस्वयंवरविशेषयोः । तयोरेत्य जगादैका चेटी तां सिद्धकन्यकाम् जननी राजपुत्रि त्वां स्मरत्यागच्छ माचिरम् । तच्छ्रुत्वाकृष्य कामेषुकीलितामिव कृच्छ्रतः सोत्कां प्रियमुखाद्दृष्टिं कथंचित्सा ययौ गृहम् । जीमूतवाहनोऽप्यागात्तद्गतात्मा स्वमाश्रमम् साथ स्वां जननीं दृष्ट्वा प्राणेशविरहातुरा । गत्वा मलयवत्याशु पपात शयनीयके

tatropavīṇayantīṃ ca dadarśa varakanyakām | sakhījanānvitāṃ śailatanayārādhanodyatām ākarṇyamānasaṃgītamañjuvīṇāravāṃ mṛgaiḥ | dṛṣṭalocanalāvanyalajjitair iva niścalaiḥ dadhatā tārakaṃ kṛṣṇam arjunena svacakṣuṣā | pāṇḍavīyām iva camūṃ karṇamūlaṃ vivikṣatīm paraḥparavimardena mukhendor iva darśanam | atṛptāv iva vāñchantau bibhrantīṃ saṃmukhau stanau dhātur ghaṭayato muṣṭigraheṇeva nipīḍite | valīmagnāṅgulīmudre madhye kṣāmamanoramām dṛṣṭayā ca tayā sadyaḥ so 'bhūj jīmūtavāhanaḥ | tanvyā muṣitacitto 'nto dṛṣṭimārgapraviṣṭayā sāpi taṃ bhūṣitodyānaṃ dṛṣṭvotkaṇṭhāvikāradam | kāmāṅgadāhavairāgyād vanaṃ madhum ivāśritam tathānurāgavivaśā bheje kanyā vihastatām | yathā sakhīva vīṇāsyā vyākulālāpatāṃ yayau tataḥ sa papraccha sakhīṃ tasyā jīmūtavāhanaḥ | kiṃ dhanyaṃ nāma sakhyās te ko vaṃśo 'laṃkṛto 'nayā tac chrutvā sā sakhī prāha nāmnā malayavaty asau | mitrāvasusvasā siddharājaviśvāvasoḥ sutā evam uktvā sahṛdayā sā taṃ jīmūtavāhanam | nāmānvayau ca pṛṣṭvāsya muniputraṃ sahāgatam tāṃ bravīti sma malayavatīṃ smitamitākṣaram | sakhi vidyādharendrasya nāsyātithyaṃ karoṣi kim jagatpūjyo 'tithir hy eṣa prāpta ity udite tayā | sābhūd vidyādharasutā tūṣṇīṃ lajjānatānanā lajjāvatīyaṃ matto 'rcā gṛhyatām iti vādinī | ekātha tat sakhī tasmai sārghyāṃ mālām upānayat sa cādāyaiva jīmūtavāhanaḥ premanirbharaḥ | kaṇṭhe malayavatyās tāṃ mālāṃ tasyāḥ samarpayat sāpi tiryakprasṛtayā paśyantī snigdhayā dṛśā | nīlotpalamayīṃ mālām iva tasmin nyaveśayat ity anyonakṛtāśabdasvayaṃvaraviśeṣayoḥ | tayor etya jagādaikā ceṭī tāṃ siddhakanyakām jananī rājaputri tvāṃ smaraty āgaccha māciram | tac chrutvākṛṣya kāmeṣukīlitām iva kṛcchrataḥ sotkāṃ priyamukhād dṛṣṭiṃ kathaṃcit sā yayau gṛham | jīmūtavāhano 'py āgāt tan natātmā svamāśramam sātha svāṃ jananīṃ dṛṣṭā prāṇeśavirahāturā | gatvā malayavaty āśu papāta śayanīyake

अथान्तर्गतकामाग्निधूमेनेवाविलेक्षणा । अश्रुधारां प्रमुञ्चन्ती संतापक्वथिताङ्गका सखीभिश्चन्दनैर्लिप्ता वीजिता चाब्जिनीदलैः । रतिं न भेजे शयने नाङ्के सख्या न भूतले गतेऽथ वासरे क्वापि रक्तया सह संध्यया । हसत्प्राचीमुखं चन्द्रे समाक्रम्य च चुम्बति स्मरेण प्रेर्यमाणापि दूतीसंप्रेषणादि सा । लज्जया नाशकत्कर्तुं जीवितस्पृहयोज्झिता निनाय च निशामिन्दुविषमामब्जिनीव ताम् । बद्धमोहालिपटले हृदि संकोचमेत्य सा तावच्च तद्वियोगार्तः सोऽपि जीमूतवाहनः । शयनस्थोऽपि पतितो हस्ते कुसुमधन्वनः नूतनोद्भिन्नरागोऽपि प्रोन्मिषत्पाण्डुरच्छविः । ह्रीमूकोऽपि वदन्पीडां कामजामनयन्निशाम् प्रातश्चात्युत्सुको भूयस्तद्गौर्यायतनं ययौ । यत्र दृष्टाभवत्तेन सा सिद्धाधिपपुत्रिका तत्र तेन स मित्त्रेण मुनिपुत्रेण पृष्ठतः । आगत्याश्वास्यते यावन्मदनानलविह्वलः तावत्तत्रैव साप्यागान्निर्गत्यैकैव निर्जने । गुप्तं मलयवत्यात्मत्यागाय विरहासहा अलक्षयन्ती कान्तं स्वं पादपान्तरितं च सा । उदश्रुलोचना बाला देवीं गौरीं व्यजिज्ञपत् त्वद्भक्त्या देवि संवृत्तो नास्मिञ्जन्मनि चेन्मम । जीमूतवाहनो भर्ता तद्भूयात्सोऽन्यजन्मनि इत्युक्त्वा रचयामास स्वोत्तरीयेण तत्क्षणम् । अशोकतरुशाखायां पाशं सा गिरिजाग्रतः हा नाथ विश्वविख्यातकरुणेनापि न त्वया । कथमस्मि परित्राता देव जीमूतवाहन एवमुक्त्वा गले यावत्सा तं पाशं नियच्छति । उच्चचार दिवस्तावद्भारती देव्युदीरिता पुत्रि मा साहसं कार्षीश्चक्रवर्ती पतिस्तव । विद्याधरेन्द्रो जीमूतवाहनो हि भविष्यति इत्युक्तवत्यां देव्यां स श्रुत्वैव सवयस्यकः । जीमूतवाहनो हृष्टां प्रियामुपजगाम ताम् सैष देव्या वरः पश्य वितीर्णः सत्य एव ते । इति जल्पति बालां तां तन्मित्रे मुनिपुत्रके जीमूतवाहनस्तत्तद्ब्रुवन्प्रणयपेशलम् । स्वहस्तेनैव तं तस्याः कण्ठात्पाशमपानयत् ततोऽकस्मात्सुधावर्षमिव मन्वानयोस्तयोः । भुवं मलयवत्यां च लिखन्त्यां ह्रीतया दृशा

athāntargatakāmāgnidhūmenevāvilekṣaṇā | aśrudhārāṃ pramuñcantī saṃtāpakvathitāṅgakā sakhībhiś candanair liptā vījitā cābjinīdalaiḥ | ratiṃ na bheje śayane nāṅke sakhyā na bhūtale gate 'tha vāsare kvāpi raktayā saha saṃdhyayā | hasatprācīmukhaṃ candre samākramya ca cumbati smareṇa preryamāṇāpi dūtīsaṃpreṣaṇādi sā | lajjayā nāśakat kartuṃ jīvitaspṛhayojjhitā nināya ca niśām induviṣamām abjinīva tām | baddhamohālipaṭale hṛdi saṃkocam etya sā tāvac ca tadviyogārtaḥ so 'pi jīmūtavāhanaḥ | śayanastho 'pi patito haste kusumadhanvanaḥ nūtanodbhinnarāgo 'pi pronmiṣatpāṇḍuracchaviḥ | hrīmūko 'pi vadan pīḍāṃ kāmajām anayan niśām prātaś cātyutsuko bhūyas tad gauryāyatanaṃ yayau | yatra dṛṣṭābhavat tena sā siddhādhipaputrikā tatra tena sa mitreṇa muniputreṇa pṛṣṭhataḥ | āgatyāśvāsyate yāvan madanānalavihvalaḥ tāvat tatraiva sāpy āgān nirgatyaikaiva nirjane | guptaṃ malayavaty ātmatyāgāya virahāsahā alakṣayantī kāntaṃ svaṃ pādapāntaritaṃ ca sā | udaśrulocanā bālā devīṃ gaurīṃ vyajijñapat tvadbhaktyā devi saṃvṛtto nāsmiñ janmani cen mama | jīmūtavāhano bhartā tad bhūyāt so 'nyajanmani ity uktvā racayāmāsa svottarīyeṇa tat kṣaṇam | aśokataruśākhāyāṃ pāśaṃ sā girijāgrataḥ hā nātha viśvavikhyātakaruṇenāpi na tvayā | katham asmi paritrātā deva jīmūtavāhana evam uktvā gale yāvat sā taṃ pāśaṃ niyacchati | uccacāra divas tāvad bhāratī devyudīritā putri mā sāhasaṃ kārṣīś cakravartī patis tava | vidyādharendro jīmūtavāhano hi bhaviṣyati ity uktavatyāṃ devyāṃ sa śrutvaiva savayasyakaḥ | jīmūtavāhano hṛṣṭāṃ priyām upajagāma tām saiṣa devyā varaḥ paśya vitīrṇaḥ satya eva te | iti jalpati bālāṃ tāṃ tanmitre muniputrake jīmūtavāhanas tat tad bruvan praṇayapeśalam | svahastenaiva taṃ tasyāḥ kaṇṭhāt pāśam apānayat tato 'kasmāt sudhāvarṣam iva manvānayos tayoḥ | bhuvaṃ malayavatyāṃ ca likhantyāṃ hrītayā dṛśā

चिन्वानागत्य सहसा सखी हृष्टा जगाद ताम् । सखि कल्याणिनी दिष्ट्या वर्धसेऽभीष्टसिद्धितः अद्यैव हि महाराजस्तव विश्वावसुः पिता । कुमारमित्त्रावसुना विज्ञप्तः संनिधौ मम इहागतो जगन्मान्यस्तात कल्पतरुप्रदः । विद्याधरेन्द्रतनयो योऽयं जीमूतवाहनः अतिथित्वात्स नः पूज्यो वरश्चान्यो न तादृशः । तस्मान्मलयवत्यासौ कन्यारत्नेन पूज्यताम् तथेति श्रद्धिते राज्ञा भ्राता मित्त्रावसुः स ते । तादर्थ्येन महाभागस्यास्याश्रमपदं गतः जाने सद्यश्च भावी ते विवाहस्तत्स्वमन्दिरम् । आयाहि यातु चैषोऽपि महाभागः स्वमास्पदम् इत्युक्ता सा तया सख्या राजपुत्री शनैस्ततः । ययुः सहर्षा सोत्का च मुहुर्वलितकंधरा जीमूतवाहनोऽप्याशु गत्वा स्वाश्रममागतात् । मित्त्रावसोर्यथाभीष्टं कार्यं श्रुत्वाभिनन्द्य च जातिस्मरः समाचख्यौ तस्मै स्वं पूर्वजन्म सः । यत्र मित्त्रं स तस्यासीत्सा च भार्यैव तत्स्वसा ततो मित्त्रावसुः प्रीतस्तत्पित्रोः परितुष्यतोः । आवेद्य गत्वा पितरौ कृतार्थः स्वावनन्दयत् निनाय च तदैव स्वान्गृहाञ्जीमूतवाहनम् । चक्रे चोत्सवसंभारं स्वसिद्ध्युचितवैभवम् तस्मिन्नेव च धन्येऽह्नि तस्य विद्याधरप्रभोः । स्वसुर्मलयवत्याश्च विवाहं समपादयन् ततो नवोढया साकं तया जीमूतवाहनः । तस्थौ मलयवत्या स तत्र सिद्धमनोरथः एकदा कौतुकाच्चात्र स मित्त्रावसुना सह । मलयाद्रौ भ्रमन्नब्धेर्वेलावनमुपेयिवान् तत्रास्थिराशीन्सुबहून्दृष्ट्वा मित्त्रावसुं स तम् । केषामेतेऽस्थिसंघाताः प्राणिनामिति पृष्टवान् ततो मित्त्रावसुः श्यालस्तं कारुणिकमब्रवीत् । शृणु वृत्तान्तमत्रेमं संक्षेपाद्वर्णयामि ते नागमाता पुरा कद्रूर्विनतां तार्क्ष्यमातरम् । निनाय किल दासत्वं सव्याजपणनिर्जिताम् तेन वैरेण गरुडस्तामुन्मोच्यापि मातरम् । बली भक्षयितुं नागान्कद्रूपुत्रान्प्रचक्रमे सदा प्रविश्य पातालं सोऽथ कांश्चिज्जघास तान् । कांश्चिन्ममर्द केचित्तु स्वयं त्रासाद्विपेदिरे तद्दृष्ट्वैकपदे सर्वक्षयमाशङ्क्य नागराट् । वासुकिः प्रार्थनापूर्वं तार्क्ष्यस्य समयं व्यधात्

cinvānāgatya sahasā sakhī hṛṣṭā jagāda tām | sakhi kalyāṇinī diṣṭyā vardhase 'bhīṣṭasiddhitaḥ adyaiva hi mahārājas tava viśvāvasuḥ pitā | kumāramitrāvasunā vijñaptaḥ saṃnidhau mama ihāgato jaganmānyas tāta kalpatarupradaḥ | vidyādharendratanayo yo 'yaṃ jīmūtavāhanaḥ atithitvāt sa naḥ pūjyo varaś cānyo na tādṛśaḥ | tasmān malayavatyāsau kanyāratnena pūjyatām tatheti śraddhite rājñā bhrātā mitrāvasuḥ sa te | tādarthyena mahābhāgasyāsyāśramapadaṃ gataḥ jāne sadyaś ca bhāvī te vivāhas tat svamandiram | āyāhi yātu caiṣo 'pi mahābhāgaḥ svam āspadam ity uktā sā tayā sakhyā rājaputrī śanais tataḥ | yayuḥ saharṣā sotkā ca muhur valitakaṃdharā jīmūtavāhano 'py āśu gatvā svāśramam āgatāt | mitrāvasor yathābhīṣṭaṃ kāryaṃ śrutvābhinandya ca jātismaraḥ samācakhyau tasmai svaṃ pūrvajanma saḥ | yatra mitraṃ sa tasyāsīt sā ca bhāryaiva tatsvasā tato mitrāvasuḥ prītas tatpitroḥ parituṣyatoḥ | āvedya gatvā pitarau kṛtārthaḥ svāv anandayat nināya ca tadaiva svān gṛhāñ jīmūtavāhanam | cakre cotsavasaṃbhāraṃ svasiddhyucitavaibhavam tasminn eva ca dhanye 'hni tasya vidyādharaprabhoḥ | svasur malayavatyāś ca vivāhaṃ samapādayan tato navoḍhayā sākaṃ tayā jīmūtavāhanaḥ | tasthau malayavatyā sa tatra siddhamanorathaḥ ekadā kautukāc cātra sa mitrāvasunā saha | malayādrau bhramann abdher velāvanam upeyivān tatrāsthirāśīn subahūn dṛṣṭvā mitrāvasuṃ sa tam | keṣām ete 'sthisaṃghātāḥ prāṇinām iti pṛṣṭavān tato mitrāvasuḥ śyālas taṃ kāruṇikam abravīt | śṛṇu vṛttāntam atremaṃ saṃkṣepād varṇayāmi te nāgamātā purā kadrūr vinatāṃ tārkṣyamātaram | nināya kila dāsatvaṃ savyājapaṇanirjitām tena vaireṇa garuḍas tām unmocyāpi mātaram | balī bhakṣayituṃ nāgān kadrūputrān pracakrame sadā praviśya pātālaṃ so 'tha kāṃścij jaghāsa tān | kāṃścin mamarda kecit tu svayaṃ trāsād vipedire tad dṛṣṭvaikapade sarvakṣayam āśaṅkya nāgarāṭ | vāsukiḥ prārthanāpūrvaṃ tārkṣyasya samayaṃ vyadhāt

एकमेकमहं नागमाहारार्थं खगेन्द्र ते । प्रत्यहं प्रेषयाम्यत्र पुलिने दक्षिणोदधेः त्वया तु न प्रवेष्टव्यं पातालेऽस्मिन्कथंचन । को हि स्वार्थो विनष्टेषु नागेष्वेकपदे तव इत्युक्ते नागराजेन समयं प्रत्यपद्यत । स्वार्थदर्शी तथेत्येव गरुडो गुरुविक्रमः तदाप्रभृति चेकैकं नागं भुङ्क्ते दिने दिने । वासुकिप्रेषितं सोऽत्र खगेन्द्रः पुलिनेऽम्बुधेः अतस्तद्भक्ष्यमाणानां नागानामस्थिसंचयाः । एतेऽत्र गिरिशृङ्गाभा वृद्धिं कालक्रमाद्गताः इति मित्त्रावसोर्वक्त्रात्सान्तर्दुःखो निशम्य सः । निजगाद दयाधैर्यनिधिर्जीमूतवाहनः शोच्यः स वासुकी राजा यः स्वहस्तेन विद्विषे । उपहारीकरोति स्वाः प्रजाः क्लीबो दिने दिने धृताननसहस्रः सन्नेकेनाप्याननेन सः । मामादौ भुङ्क्ष्व तार्क्ष्येति भाषितुं नाशकत्कथम् कथं चाभ्यर्थयामास निःसत्त्वः स्वकुलक्षयम् । तार्क्ष्यं नागाङ्गनाक्रन्दनित्याकर्णननिर्घृणः तार्क्ष्योऽपि काश्यपिर्वीरः कृष्णाधिष्ठानपावनः । ईदृशं कुरुते पापमहो मोहस्य गाढता इत्युक्त्वा स महासत्त्वो हृदि चक्रे मनोरथम् । अप्यसारेण देहेन सारमत्राप्नुयामहम् एकस्याप्यद्य नागस्य कुर्यां जीवितरक्षणम् । अबान्धवस्य भीतस्य दत्त्वात्मानं गरुत्मते इति संचिन्तयत्येव तस्मिञ्जीमूतवाहने । मित्त्रावसोः पितुः पार्श्वात्क्षत्ताह्वानार्थमाययौ व्रज त्वमहमेष्यामि पश्चादिति ततश्च तम् । मित्त्रावसुं स जीमूतवाहनो व्यसृजद्गृहम् गते तस्मिन्स चात्रैको वाञ्छितार्थोन्मुखो भ्रमन् । कृपालुरशृणोद्दूरात्करुणं रुदितध्वनिम् गत्त्वा ददर्श चोत्तुङ्गशिलातलसमीपगम् । युवानमेकं पुरुषं दुःखितं सुन्दराकृतिम् पुंसा राजभटेनेव त्यक्तमानीय तत्क्षणम् । निवर्तयन्तं रुदतीं वृद्धां सानुनयं स्त्रियम् कोऽयं स्यादिति यावच्च जिज्ञासुः सोऽत्र तिष्ठति । करुणाकुलितश्छन्नः शृण्वञ्जीमूतवाहनः तावत्सा तत्र वृद्धा स्त्री दुःखभारातिपीडिता । प्रावर्तत युवानं तं दृष्ट्वा दृष्ट्वानुशोचितुम् हा शङ्खचूड हा दुःखशतसंप्राप्त हा गुणिन् । कुलैकतन्तो हा पुत्र क्व त्वां द्रक्ष्याम्यहं पुनः

ekam ekam ahaṃ nāgam āhārārthaṃ khagendra te | pratyahaṃ preṣayāmy atra puline dakṣiṇodadheḥ tvayā tu na praveṣṭavyaṃ pātāle 'smin kathaṃcana | ko hi svārtho vinaṣṭeṣu nāgeṣv ekapade tava ity ukte nāgarājena samayaṃ pratyapadyata | svārthadarśī tathety eva garuḍo guruvikramaḥ tadāprabhṛti caikaikaṃ nāgaṃ bhuṅkte dine dine | vāsukipreṣitaṃ so 'tra khagendraḥ puline 'mbudheḥ atas tadbhakṣyamāṇānāṃ nāganām asthisaṃcayāḥ | ete 'tra giriśṛṅgābhā vṛddhiṃ kālakramād gatāḥ iti mitrāvasor vaktrāt sāntarduḥkho niśamya saḥ | nijagāda dayādhairyanidhir jīmūtavāhanaḥ śocyaḥ sa vāsukī rājā yaḥ svahastena vidviṣe | upahārīkaroti svāḥ prajāḥ klībo dine dine dhṛtānanasahasraḥ sann ekenāpy ānanena saḥ | mām ādau bhuṅkṣva tārkṣyeti bhāṣituṃ nāśakat katham kathaṃ cābhyarthayāmāsa niḥsattvaḥ svakulakṣayam | tārkṣyaṃ nāgāṅganākrandanityākarṇananirghṛṇaḥ tārkṣyo 'pi kāśyapir vīraḥ kṛṣṇādhiṣṭhānapāvanaḥ | īdṛśaṃ kurute pāpam aho mohasya gāḍhatā ity uktvā sa mahāsattvo hṛdi cakre manoratham | apy asāreṇa dehena sāram atrāpnuyām aham ekasyāpy adya nāgasya kuryāṃ jīvitarakṣaṇam | abāndhavasya bhītasya dattvātmānaṃ garutmate iti saṃcintayaty eva tasmiñ jīmūtavāhane | mitrāvasoḥ pituḥ pārśvāt kṣattāhvānārtham āyayau vraja tvam aham eṣyāmi paścād iti tataś ca tam | mitrāvasuṃ sa jīmūtavāhano vyasṛjad gṛham gate tasmin sa cātraiko vāñchitārthonmukho bhraman | kṛpālur aśṛnod dūrāt karuṇaṃ ruditadhvanim gatvā dadarśa cottuṅgaśilātalasamīpagam | yuvānam ekaṃ puruṣaṃ duḥkhitaṃ sundarākṛtim puṃsā rājabhaṭeneva tyaktam ānīya tat kṣaṇam | nivartayantaṃ rudatīṃ vṛddhāṃ sānunayaṃ striyam ko 'yaṃ syād iti yāvac ca jijñāsuḥ so 'tra tiṣṭhati | karuṇākulitaś channaḥ śṛṇvañ jīmūtavāhanaḥ tāvat sā tatra vṛddhā strī duḥkhabhārātipīḍitā | prāvartata yuvānaṃ taṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvānuśocitum hā śaṅkhacūḍa hā duḥkhaśatasaṃprāpta hā guṇin | kulaikatanto hā putra kva tvāṃ drakṣyāmy ahaṃ punaḥ

वत्स त्वन्मुखचन्द्रेऽस्मिन्गतेऽस्तं स पिता तव । शोकान्धकारपतितः कथं वृद्धो भविष्यति अथार्ककरसंस्पर्शादङ्गं दूयेत यत्तव । कथं शक्ष्यति तत्सोढुं तार्क्ष्यभक्षणजां रुजम् विस्तीर्णे नागलोकेऽपि धात्रा नागाधिपेन च । लब्धस्त्वं किमभव्याया विचित्यैकसुतो मम इति तां विलपन्तीं च स युवा तनयोऽब्रवीत् । दुःखार्तमपि मामम्ब किं दुःखयसि हा भृशम् निवर्तस्व गृहानेष प्रणामः पश्चिमस्तव । इहागमनवेला हि भवेज्जातु गरुत्मतः तच्छ्रुत्वा हा हतास्मीह को मे पास्यति पुत्रकम् । इति चक्रन्द सा वृद्धा दिक्षु क्षिप्तार्तलोचना तावच्च बोधिसत्त्वांशः स तज्जीमूतवाहनः । श्रुत्वा दृष्ट्वा च कृपया गाढाक्रान्तो व्यचिन्तयत् हन्तायं शङ्खचूडाख्यो नागो वासुकिना बत । आहारहेतोस्तार्क्ष्यस्य तपस्वी प्रेषितोऽधुना इयं चैतस्य जननी स्नेहेनेहान्वगागता । एतदेकसुता वृद्धा दुःखदीनप्रलापिनी तदेनमेकमार्तं चेद्देहेनैकान्तनाशिना । रक्षामि नामुना नागं तन्मे धिग्जन्म निष्फलम् इत्यालोच्योपगम्यैव मुदा जीमूतवाहनः । वृद्धामुवाच तां मातः पुत्रं रक्षाम्यहं तव तच्छ्रुत्वा भावितभया वृद्धा गरुडशङ्किनी । संत्रस्ता तार्क्ष्य मां भुङ्क्ष्व मां भुङ्क्ष्वेति जगाद सा शङ्खचूडस्ततोऽवादीन्नैष तार्क्ष्योऽम्ब मा त्रसीः । क्वायं चन्द्र इवाह्लादी क्व स तार्क्ष्यो भयंकरः इत्युक्ते शङ्खचूडेन प्राह जीमूतवाहनः । विद्याधरोऽहमायातो रक्षितुं सुतमम्ब ते दास्यामि हि शरीरं स्वं वस्त्रच्छन्नं गुरुत्मते । क्षुधिताय प्रयाहि त्वमादायैनं सुतं गृहम् तच्छ्रुत्वा साब्रवीद्वृद्धा मैवं त्वं ह्यधिको मम । पुत्रो यस्येदृशे काले कृपास्मास्वियमीदृशी एतच्छ्रुत्वा स जीमूतवाहनः पुनरब्रवीत् । न मे मनोरथस्यास्य भङ्गं कर्तुमिहार्हथ ग्रहादेवं ब्रुवाणं च शङ्खचूडो जगाद तम् । दर्शितैव महासत्त्व त्वया सत्यं कृपालुता नत्वहं त्वच्छरीरेण रक्ष्यामि स्वशरीरकम् । रत्नव्ययेन पाषाणं को हि रक्षितुमर्हति मादृशैस्तु जगत्पूर्णं स्वात्ममात्रानुकम्पिभिः । अनुकम्प्यं जगद्येषां विरलास्ते भवादृशाः

vatsa tvanmukhacandre 'smin gate 'staṃ sa pitā tava | sokāndhakārapatitaḥ kathaṃ vṛddho bhaviṣyati athārkakarasaṃsparśād aṅgaṃ dūyeta yat tava | kathaṃ śakṣyati tat soḍhuṃ tārkṣyabhakṣaṇajāṃ rujam vistīrṇe nāgaloke 'pi dhātrā nāgādhipena ca | labdhas tvaṃ kim abhavyāyā vicityaikasuto mama iti tāṃ vilapantīṃ ca sa yuvā tanayo 'bravīt | duḥkhārtam api mām amba kiṃ duḥkhayasi hā bhṛśam nivartasva gṛhān eṣa praṇāmaḥ paścimas tava | ihāgamanavelā hi bhavej jātu garutmataḥ tac chrutvā hā hatāsmīha ko me pāsyati putrakam | ita cakranda sā vṛddhā dikṣu kṣiptārtalocanā tāvac ca bodhisattvāṃśaḥ sa taj jīmūtavāhanaḥ | śrutvā dṛṣṭvā ca kṛpayā gāḍhākrānto vyacintayat hantāyaṃ śaṅkhacūḍākhyo nāgo vāsukinā bata | āhārahetos tārkṣyasya tapasvī preṣito 'dhunā iyaṃ caitasya jananī snehenehānvag āgatā | etadekasutā vṛddhā duḥkhadīnapralāpinī tad enam ekam ārtaṃ ced dehenaikāntanāśinā | rakṣāmi nāmunā nāgaṃ tan me dhig janma niḥphalam ity ālocyopagamyaiva mudā jīmūtavāhanaḥ | vṛddhām uvāca tāṃ mātaḥ putraṃ rakṣāmy ahaṃ tava tac chrutvā bhāvitabhayā vṛddhā garuḍaśaṅkhinī | saṃtrastā tārkṣya māṃ bhuṅkṣva māṃ bhuṅkṣveti jagāda sā śaṅkhacūḍas tato 'vādīn naiṣas tārkṣyo 'mba mā trasīḥ | kvāyaṃ candra ivāhlādī kva sa tārkṣyo bhayaṃkaraḥ ity ukte śaṅkhacūḍena prāha jīmūtavāhanaḥ | vidyādharo 'ham āyāto rākṣituṃ sutam amba te dāsyāmi hi śarīraṃ svaṃ vastracchannaṃ garutmate | kṣudhitāya prayāhi tvam ādāyainaṃ sutaṃ gṛham tac chrutvā sābravīd vṛddhā maivaṃ tvaṃ hy adhiko mama | putro yasyedṛśe kāle kṛpāsmāsv iyam īdṛśī etac chrutvā sa jīmūtavāhanaḥ punar abravīt | na me manorathasyāsya bhaṅgaṃ kartum ihārhatha grahād evaṃ bruvāṇaṃ ca śaṅkhacūḍo jagāda tam | darśitaiva mahāsattva tvayā satyaṃ kṛpālutā na tv ahaṃ tvaccharīreṇa rakṣyāmi svaśarīrakam | ratnavyayena pāṣāṇaṃ ko hi rakṣitum arhati mādṛśais tu jagat pūrṇaṃ svātmamātrānukampibhiḥ | anukampyaṃ jagad yeṣāṃ viralās te bhavādṛśāḥ

न चाहं मलिनीकर्तुं शङ्खपालकुलं शुचि । कलङ्क इव तीक्ष्णांशुबिम्बं शक्ष्यामि सन्मते इति तं प्रतिषिध्यैव शङ्खचूडः स्वमातरम् । जगादाम्ब निवर्तस्व कान्ताराद्दुर्गमादितः न पश्यसि किमत्रैतन्नागासृक्कर्दमोक्षितम् । कृतान्तलीलापर्यङ्करौद्रं वध्यशिलातलम् अहं चाब्धितटे गत्वा नत्वा गोकर्णमीश्वरम् । आगच्छामि द्रुतं यावन्नायाति गरुडोऽत्र सः इत्युक्त्वा कृपणाक्रन्दां प्रणम्यापृच्छय मातरम् । स गोकर्णप्रणामार्थं शङ्खचूडो ययौ ततः अस्मिंश्चेदन्तरे प्राप्तस्तार्क्ष्यः सिद्धो ममेप्सितः । परार्थ इति जीमूतवाहनोऽप्यकरोद्धृदि तावच्चासन्नपक्षीन्द्रपक्षानिलचलांस्तरून् । विलोक्यात्र स मामेति निवारणपरानिव मत्वा गरुडवेलां च प्राप्तां जीमूतवाहनः । परार्थप्राणदो वध्यशिलामध्यारुरोह ताम् पवनाघूर्णिते चाब्धौ स्फुरद्रत्नप्रभादृशा । तं सत्त्वातिशयं तस्य पश्यतीव सविस्मयम् आगत्याच्छादितनभा निपत्यैतच्छिलातलात् । चङच्वा गरुत्मानाहत्य महासत्त्वं जहार तम् स्रुतासृग्धारमुत्खातशिरोरत्नं च तं जवात् । नीत्वा भक्षयितुं शृङ्गे मलयाद्रेः प्रचक्रमे एवमेव परार्थाय देहः स्यात्प्रतिजन्म मे । मा भूतां स्वर्गमोक्षौ तु परोपकृतिवर्जितौ इति तार्क्ष्याद्यमानस्य तस्यानुध्यायतस्तदा । विद्याधरेन्दोरपतत्पुष्पवृष्टिर्नभस्तलात् अत्रान्तरे स तद्रक्तधारास्रवशिरोमणिः । तस्या मलयवत्याश्च तत्पत्न्याः प्रापतत्पुरः सा तद्दृष्ट्वा परिज्ञाय चूडारत्नं सुविह्वला । अन्तिकस्था श्वशुरयोस्ताभ्यां साश्रुरदर्शयत् तौ च जायापती सूनोः शिरोरत्नं विलोक्य तम् । किमेतदिति संभ्रान्तौ सहसैव बभूवतुः ततः स्वविद्यानुध्यानाद्यथावृत्तमवेत्य तत् । राजा जीमूतकेतुः सा राज्ञी कनकवत्यपि वध्वा मलयवत्या तौ प्रावर्तेतां सह द्रुतम् । गन्तुं तत्रैव तौ यत्र तार्क्ष्यजीमूतवाहनौ तावत्स शङ्खचूडोऽत्र नत्वा गोकर्णमागतः । ददर्श रुधिरार्द्रं तद्विग्नो वध्यशिलातलम् हा हतोऽस्मि महापापो ध्रुवं तेन महात्मना । आत्मा गरुत्मते दत्तो मत्कृते सुकृपालुना

na cāhaṃ malinīkartuṃ śaṅkhapālakulaṃ śuci | kalaṅka iva tīkṣṇāṃśubimbaṃ śakṣyāmi sanmate iti taṃ pratiṣidhyaiva śaṅkhacūḍaḥ svamātaram | jagādāmba nivartasva kāntārād durgamād itaḥ na paśyasi kim atraitan nāgāsṛkkardamokṣitam | kṛtāntalīlāparyaṅkaraudraṃ vadhyaśilātalam ahaṃ cābdhitaṭe gatvā natvā gokarṇam īśvaram | āgacchāmi drutaṃ yāvan nāyāti garuḍo 'tra saḥ ity uktvā kṛpaṇākrandāṃ praṇamyāpṛcchya mātaram | sa gokarṇapraṇāmārthaṃ śaṅkhacūḍo yayau tataḥ asmiṃś ced antare prāptas tārkṣyaḥ siddho mamepsitaḥ | parārtha iti jīmūtavāhano 'py akarod dhṛdi tāvac cāsannapakṣīndrapakṣānilacalāṃs tarūn | vilokyātra sa mā meti nivāraṇaparān iva matvā garuḍavelāṃ ca prāptāṃ jīmūtavāhanaḥ | parārthaprāṇado vadhyaśilām adhyāruroha tām pavanāghūrṇite cābdhau sphuradratnaprabhādṛśā | taṃ sattvātiśayaṃ tasya paśyatīva savismayam āgatyācchāditanabhā nipatyaitacchilātalāt | cañcvā garutmān āhatya mahāsattvaṃ jahāra tam srutāsṛgdhāram utkhātaśiroratnaṃ ca taṃ javāt | nītvā bhakṣayituṃ śṛṅge malayādreḥ pracakrame evam eva parārthāya dehaḥ syāt pratijanma me | mā bhūtāṃ svargamokṣau tu paropakṛtivarjitau iti tārkṣyādyamānasya tasyānudhyāyatas tadā | vidyādharendor apatat puṣpavṛṣṭir nabhotalāt atrāntare sa tad raktadhārāsravaśiromaṇiḥ | tasyā malayavatyāś ca tatpatnyāḥ prāpatat puraḥ sā tad dṛṣṭvā parijñāya cūḍāratnaṃ suvihvalā | antikasthā śvaśurayos tābhyāṃ sāśrur adarśayat tau ca jāyāpatī sūnoḥ śiroratnaṃ vilokya tam | kim etad iti saṃbhrāntau sahasaiva babhūvatuḥ tataḥ svavidyānudhyānād yathāvṛttam avetya tat | rājā jīmūtaketuḥ sā rājñī kanakavaty api vadhvā malayavatyā tau prāvartetāṃ saha drutam | gantuṃ tatraiva tau yatra tārkṣyajīmūtavāhanau tāvat sa śaṅkhacūḍo 'tra natvā gokarṇam āgataḥ | dadarśa rudhirārdraṃ tad vigno vadhyaśilātalam hā hato 'smi mahāpāpo dhruvaṃ tena mahātmanā | ātmā garutmate datto matkṛte sukṛpālunā

तदन्विष्यामि नीतः स क्षणेऽस्मिन्क्वाहिवैरिणा । मज्जेयं नायशःपङ्के जीवन्तं चेत्तमाप्नुयाम् इत्युदश्रुर्वदन्सोऽथ साधुर्दृष्ट्वा निरन्तराम् । पतितां भुवि तद्रक्तधारामनुसरन्ययौ अत्रान्तरे भक्षयंस्तं दृष्ट्वा जीमूतवाहनम् । हृष्टं विरम्य गरुडश्चिन्तयामास तत्क्षणम् अहो अपूर्वः कोऽप्येष भक्ष्यमाणोऽपि यो मया । प्रहृष्यति महासत्त्वो न तु प्राणैर्वियुज्यते बिभर्ति लुप्तशेषे च गात्रे रोमाञ्चकञ्चुकम् । किं चोपकारिणीवास्य मयि दृष्टिः प्रसीदति तत्रैव नागः कोऽप्येष साधुः पृच्छामि नाद्म्यमुम् । इति तार्क्ष्यं विमृश्यन्तं प्राह जीमूतवाहनः पक्षीन्द्र किं निवृत्तोऽसि नहि मे मांसशोणितम् । देहे नास्ति न चाद्यापि परितृप्तोऽसि भुङ्क्ष्व तत् एतच्छ्रुत्वातिसाश्चर्यस्तं पप्रच्छ स पक्षिराड् । नागो नैवासि तद्बूहि महात्मन्को भवानिति नाग एवास्मि कोऽयं ते प्रश्नः प्रकृतमाचर । प्रस्तुतार्थविरुद्धं हि कोऽभिदध्यादबालिशः एवं प्रतिवदत्येव तार्क्ष्यं जीमूतवाहने । प्राप्तः स शङ्खचूडोऽत्र दूरादेवाभ्यभाषत मा मा कृथा महापापं साहसं विनतात्मज । कोऽयं भ्रमस्ते नह्येष नागो नागोऽहमेष ते इत्युक्त्वा द्रुतमागत्य मध्ये स्थित्वा तयोर्द्वयोः । दृष्ट्वा च तार्क्ष्यं विभ्रान्तं शङ्खचूडोऽब्रवीत्पुनः किं भ्राम्यसि फणाः किं मे जिह्वे द्वे च न पश्यसि । विद्याधरस्य किं चास्य सौम्यां पश्यसि नाकृतिम् शङ्खचूडे वदत्येवं भार्या च पितरौ च तौ । जीमूतवाहनस्यात्र सर्वे सत्वरमाययुः विलुप्ताङ्गं च तं दृष्ट्वा पितरौ तस्य तत्क्षणम् । चक्रन्दतुस्तौ हा पुत्र हा हा जीमूतवाहन हा कारुणिक हा वत्स परार्थप्रत्तजीवित । हा कथं वैनतेयेदमविमृश्य कृतं त्वया एतच्छ्रुत्वैव तार्क्ष्योऽत्र सोऽनुतप्तो व्यचिन्तयत् । हा कथं बोधिसत्त्वांशः संमोहाद्भक्षितो मया जीमूतवाहनः सोऽयं परार्थप्राणदायकः । यस्य भ्रमति कृत्स्नेऽस्मिंस्त्रैलोक्ये कीर्तिघोषणा तन्मे मृतेऽस्मिन्पापस्य प्राप्तमग्निप्रवेशनम् । अधर्मविषवृक्षस्य पच्यते स्वादु किं फलम् इति चिन्ताकुले तार्क्ष्ये दृष्ट्वा बन्धून्निपत्य सः । व्रणव्यथायां पञ्चत्वं प्राप जीमूतवाहनः

tad anviṣyāmi nītaḥ sa kṣaṇe 'smin kvāhivairiṇā | majjeyaṃ nāyaśaḥpaṅke jīvantaṃ cet tam āpnuyām ity udaśrur vadan so 'tha sādhur dṛṣṭvā nirantarām | patitāṃ bhuvi tadraktadhārām anusaran yayau atrāntare bhakṣayaṃs taṃ dṛṣṭvā jīmūtavāhanam | hṛṣṭaṃ viramya garuḍaś cintayāmāsa tat kṣaṇam aho apūrvaḥ ko 'py eṣa bhakṣyamāno 'pi yo mayā | prahṛṣyati mahāsattvo na tu prāṇair viyujyate bibharti luptaśeṣe ca gātre romāñcakañcukam | kiṃ copakāriṇīvāsya mayi dṛṣṭiḥ prasīdati tan naiṣa nāgaḥ ko'py eṣa sādhuḥ pṛcchāmi nādmy amum | iti tārkṣyaṃ vimṛśyantaṃ prāha jīmūtavāhanaḥ pakṣīndra kiṃ nivṛtto 'si na hi me māṃsaśoṇitam | dehe nāsti na cādyāpi paritṛpto 'si buṅkṣva tat etac chrutvātisāścaryas taṃ papraccha sa pakṣirāṭ | nāgo naivāsi tad brūhi mahātman ko bhavān iti nāga evāsmi ko 'yaṃ te praśnaḥ prakṛtam ācara | prastutārthaviruddhaṃ hi ko 'bhidadhyād abāliśaḥ evaṃ prativadaty eva tārkṣyaṃ jīmūtavāhane | prāptaḥ sa śaṅkhacūḍo 'tra dūrād evābhyabhāṣata mā mā kṛthā mahāpāpaṃ sāhasaṃ vinatātmaja | ko 'yaṃ bhramas te na hy eṣa nāgo nāgo 'ham eṣa te ity uktvā drutam āgatya madhye sthitvā tayor dvayoḥ | dṛṣṭvā ca tārkṣyaṃ vibhrāntaṃ śaṅkhacūḍo 'bravīt punaḥ kiṃ bhrāmyasi phaṇāḥ kiṃ me jihve dve ca na paśyasi | vidyādharasya kiṃ cāsya saumyāṃ paśyasi nākṛtim śaṅkhacūḍe vadaty evaṃ bhāryā ca pitarau ca tau | jīmūtavāhanasyātra sarve satvaram āyayuḥ viluptāṅgaṃ ca taṃ dṛṣṭvā pitarau tasya tat kṣaṇam | cakrandatus tau hā putra hā hā jīmūtavāhana hā kāruṇika hā vatsa parārthaprattajīvita | hā kathaṃ vainateyedam avimṛśya kṛtaṃ tvayā etac chrutvaiva tārkṣyo 'tra so 'nutapto vyacintayat | hā kathaṃ bodhisattvāṃśaḥ saṃmohād bhakṣito mayā jīmūtavāhanaḥ so 'yaṃ parārthaprāṇadāyakaḥ | yasya bhramati kṛtsne 'smiṃs trailokye kīrtighoṣaṇā tan me mṛte 'smin pāpasya prāptam agnipraveśanam | adharmaviṣavṛkṣasya pacyate svādu kiṃ phalam iti cintākule tārkṣye dṛṣṭvā bandhūn nipatya saḥ | vraṇavyathāyāṃ pañcatvaṃ prāpa jīmūtavāhanaḥ

ततो विलपतोस्तत्र तत्पित्रोः शोकदीनयोः । उत्क्रुश्य मुहुरात्मानं शङ्खचूडे च निन्दति भार्या मलयवत्यस्य नभो दृष्ट्वाश्रुगद्गदम् । पूर्वप्रसन्नां वरदामित्युपालभताम्बिकाम् विद्याधराधिपो भावि चक्रवर्ती पतिस्तव । भवितेत्यहमादिष्टा देवि गौरि तदा त्वया तन्मिथ्यावादिनी जाता त्वमप्यसि कथं मयि । इत्युक्तवत्यां तस्यां सा गौरी प्रत्यक्षतामगात् न मे मिथ्या वचः पुत्रीत्युक्त्वा सा स्वकमण्डलोः । अमृतेनाशु जीमूतवाहनं सिञ्चति स्म तम् तेन सोऽक्षतसर्वाङ्गः पूर्वाधिकेतरद्युतिः । जीवन्सद्यः समुत्तस्थौ कृती जीमूतवाहनः उत्थितं प्रणतं तं च सर्वेषु प्रणमत्सु सा । उवाच देवी तुष्टास्मि देहदानेन तेऽमुना तदेषा त्वाभिषिञ्चामि पुत्रात्मीयेन पाणिना । विद्याधराणामाकल्पं चक्रवर्तिपदेऽधुना एवं वदन्ती जीमूतवाहनं कलशाम्बुधिः । तमभ्यषिञ्चच्छर्वाणी पूजिता च तिरोदधे निपेतुश्चात्र तत्कालं दिव्याः कुसुमवृष्टयः । नदन्ति स्म च सानन्दं देवदुन्दुभयो दिवि अथोवाच स तं प्रह्वस्तार्क्ष्यो जीमूतवाहनम् । चक्रवर्तिन्नहं प्रीतः पुरुषातिशये त्वयि अपूर्वोदारमतिना त्रिजगत्कौतुकावहम् । ब्रह्माण्डभित्तिलिखितं येन चित्रमिदं कृतम् तन्मां प्रशाधि मत्तश्च वृणुष्वाभीप्सितं वरम् । इत्युक्तवन्तं गरुडं महासत्त्वो जगाद सः न भक्ष्याः सानुतापेन भूत्वा नागाः पुनस्त्वया । तेऽप्यस्थिशेषा जीवन्तु ये त्वया पूर्वभक्षिताः एवमस्तु न भोक्ष्येऽहं नागाञ्शान्तमतः परम् । प्राग्ये च भुक्तास्ते जीवन्त्विति तार्क्ष्योऽप्युवाच सः ततोऽस्थिशेषा येऽप्यासन्नागास्तत्पूर्वभक्षिताः । तेऽपि सर्वे समुत्तस्थुस्तद्वरामृतजीविताः सुरैर्नागैर्मुनिगणैः सानन्दैर्मिलितैरथ । स लोकत्रितयाभिख्यामुवाह मलयाचलः तत्कालं तं च जीमूतवाहनोदन्तमद्भुतम् । गौर्याः प्रसादाद्विविदुः सर्वे विद्याधरेश्वराः आगत्य ते च चरणावनता हिमाद्रिं निन्युः क्षणान्मुदितबन्धुसुहृत्समेतम् । तं पार्वतीस्वकरक्लृप्तमहाभिषेकं सच्चक्रवर्तिनमथ प्रतिमुक्ततार्क्ष्यम् तत्र स पित्रा मात्रा मित्त्रावसुना च मलयवत्या च । निजगृहगतागतेन च संयुक्तः शङ्खचूडेन

tato vilapatos tatra tatpitroḥ śokadīnayoḥ | utkruśya muhur ātmānaṃ śaṅkhacūḍe ca nindati bhāryā malayavaty asya nabho dṛṣṭvāśrugadgadam | pūrvaprasannāṃ varadām ity upālabhatāmbikām vidyādharādhipo bhāvicakravartī patis tava | bhavitety aham ādiṣṭā devi gaurī tadā tvayā tan mithyāvādinī jātā tvam apy asi kathaṃ mayi | ity uktavatyāṃ tasyāṃ sā gaurī pratyakṣatām agāt na me mithyā vacaḥ putrīty uktvā sā svakamaṇḍaloḥ | amṛtenāśu jīmūtavāhanaṃ siñcati sma tam tena so 'kṣatasarvāṅgaḥ pūrvādhikataradyutiḥ | jīvan sadyaḥ samuttasthau kṛtī jīmūtavāhanaḥ utthitaṃ praṇataṃ taṃ ca sarveṣu praṇamatsu sā | uvāca devī tuṣṭāsmi dehadānena te 'munā tad eṣā tvābhiṣiñcāmi putrātmīyena pāṇinā | vidyādharāṇām ākalpaṃ cakravartipade 'dhunā evaṃ vadantī jīmūtavāhanaṃ kalaśāmbudhiḥ | tam abhyaṣiñcac charvānī pūjitā ca tirodadhe nipetuś cātra tat kālaṃ divyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ | nadanti sma ca sānandaṃ devadundubhayo divi athovāca sa taṃ prahvas tārkṣyo jīmūtavāhanam | cakravartinn ahaṃ prītaḥ puruṣātiśaye tvayi apūrvodāramatinā trijagatkautukāvaham | brahmāṇḍabhittilikhitaṃ yena citram idaṃ kṛtam tan māṃ praśādhi mattaś ca vṛṇuṣvābhīpsitaṃ varam | ity uktavantaṃ garuḍaṃ mahāsattvo jagāda saḥ na bhakṣyāḥ sānutāpena bhūtvā nāgāḥ punas tvayā | te 'py asthiśeṣā jīvantu ye tvayā pūrvabhakṣitāḥ evam astu na bhokṣye 'haṃ nāgāñ śāntamataḥ param | prāg ye ca bhuktās te jīvantv iti tārkṣyo 'py uvāca saḥ tato 'stiśeṣā ye 'py āsan nāgās tatpūrvabhakṣitāḥ | te 'pi sarve samuttasthus tadvarāmṛtajīvitāḥ surair nagair muniganaiḥ sānandair militair atha | sa lokatritayābhikhyām uvāha malayācalaḥ tat kālaṃ taṃ ca jīmūtavāhanodantam adbhutam | gauryāḥ prasādād vividuḥ sarve vidyādhareśvarāḥ āgatya te ca caraṇāvanatā himādriṃ ninyuḥ kṣaṇān muditabandhusuhṛtsametam | taṃ pārvatīsvakarakḷptamahābhiṣekaṃ saccakravartinam atha pratimuktatārkṣyam tatra sa pitrā mātrā mitrāvasunā ca malayavatyā ca | nijagṛhagatāgatena ca saṃyuktaḥ śaṅkhacūḍena

लोकोत्तरचरिताद्भुतसिद्धां जीमूतवाहनः सुचिरम् । अभजत रत्नोपचितां विद्याधरचक्रवर्तिधुरम् इत्यत्युदारसरसामाख्याय कथां तदा स वेतालः । पुनरेव तं त्रिविक्रमसेनं पप्रच्छ राजानम् तद्ब्रूहि शङ्खचूडः किं वा जीमूतवाहनोऽभ्यधिकः । सत्त्वेन तयोरुभयोः पूर्वोक्तश्चात्र समयस्ते इत्यस्माद्वेतालाच्छ्रुत्वा मौनं विहाय शापभयात् । तमुवाच स त्रिविक्रमसेनो नृपतिर्निरुद्वेगः बहुजन्मसिद्धमेतच्चित्रं जीमूतवाहनस्य कियत् । श्लाघ्यः स शङ्खचूडो मरणोत्तीर्णोऽपि यो रिपवे अन्यप्रत्तात्मानं प्राप्य सुदूरं गताय तार्क्ष्याय । पश्चाद्धावन्गत्वा स्वं देहमुपानयत्प्रसभम् एतन्निशम्यैव नृपस्य तस्य वाक्यं स वेतालवरो जगाम । पुनः स्वधामैव तदंसपृष्ठान्नृपोऽपि तं सोऽनुययौ तथैव

lokottaracaritādbhutasiddhāṃ jīmūtavāhanaḥ suciram | abhajata ratnopacitāṃ vidyādharacakravartidhuram ity atyudārasarasām ākhyāya kathāṃ tadā sa vetālaḥ | puna eva taṃ trivikramasenaṃ papraccha rājānam tad brūhi śaṅkhacūḍaḥ kiṃ vā jīmūtavāhano 'bhyadhikaḥ | sattvena tayor ubhayoḥ pūrvoktaś cātra samayas te ity asmād vetālāc chrutvā maunaṃ vihāya śāpabhayāt | tam uvāca sa trivikramaseno nṛpatir nirudvegaḥ bahujanmasiddham etac citraṃ jīmūtavāhanasya kiyat | ślāghyaḥ sa śaṅkhacūḍo maraṇottīrṇo 'pi yo ripave anyaprattātmānaṃ prāpya sudūraṃ gatāya tārkṣyāya | paścād dhāvan gatvā svaṃ deham upānayat prasabham etan niśamyaiva nṛpasya tasya vākyaṃ sa vetālavaro jagāma | punaḥ svadhāmaiva tadaṃsapṛṣṭhān nṛpo 'pi taṃ so 'nuyayau tathaiva