Hartalika Teej Vrat Katha

नारद उवाच । विधे तात महाप्राज्ञ विष्णुशिष्य त्रिलोककृत् । अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शङ्करस्य महात्मनः ॥ १॥ भस्मीभूते स्मरे शम्भुतृतीयनयनाग्निना । तस्मिन्प्रविष्टे जलधौ वद त्वं किमभूत्ततः ॥ २॥ किं चकार ततो देवी पार्वती कुधरात्मजा । गता कुत्र सखीभ्यां सा तद्वदाद्य दयानिधे ॥ ३॥ ब्रह्मोवाच । श‍ृणु तात महाप्राज्ञ चरितं शशिमौलिनः । महोतिकारकस्यैव स्वामिनो मम चादरात् ॥ ४॥ यदादहच्छम्भुनेत्रोद्भवो हि मदनं शुचिः । महाशब्दोऽद्भुतोऽभूद्वै येनाकाशः प्रपूरितः ॥ ५॥ तेन शब्देन महता कामं दग्धं समीक्ष्य च । सखीभ्यां सह भीता सा ययौ स्वगृहमाकुला ॥ ६॥ तेन शब्देन हिमवान्परिवारसमन्वितः । विस्मितोऽभूदतिक्लिष्टः सुतां स्मृत्वा गतां ततः ॥ ७॥ जगाम शोकं शैलेशो सुतां दृष्ट्वातिविह्वलाम् । रुदन्तीं शम्भुविरहादाससादाचलेश्वरः ॥ ८॥ आसाद्य पाणिना तस्या मार्जयन्नयनद्वयम् । मा बिभीहि शिवेऽरोदीरित्युक्त्वा तां तदाग्रहीत् ॥ ९॥ क्रोडे कृत्वा सुतां शीघ्रं हिमवानचलेश्वरः । स्वमालयमथानिन्ये सान्त्वयन्नतिविह्वलाम् ॥ १०॥ अन्तर्हिते स्मरं दग्ध्वा हरे तद्विरहाच्छिवा । विकलाभूद् भृशं सा वै लेभे शर्म न कुत्रचित् ॥ ११॥ पितुर्गृहं तदा गत्वा मिलित्वा मातरं शिवा । पुनर्जातं तदा मेने स्वात्मानं सा धरात्मजा ॥ १२॥ निनिन्द च स्वरूपं सा हा हतास्मीत्यथाब्रवीत् । सखीभिर्बोधिता चापि न बुबोध गिरीन्द्रजा ॥ १३॥ स्वपती च पिबन्ती च सा स्नाती गच्छती शिवा । तिष्ठन्ती च सखीमध्ये न किञ्चित्सुखमाप ह ॥ १४॥ धिक्स्वरूपं मदीयं च तथा जन्म च कर्म च । इति ब्रुवन्ती सततं स्मरन्ती हरचेष्टितम् ॥ १५॥ एवं सा पार्वती शम्भुविरहोत्क्लिष्टमानसा । सुखं न लेभे किञ्चिद्वाब्रवीच्छिवशिवेति च ॥ १६॥ निवसन्ती पितुर्गेहे पिनाकिगतचेतना । शुशोचाथ शिवा तात मुमोह च मुहुर्मुहुः ॥ १७॥ शैलाधिराजोऽप्यथ मेनकापि मैनाकमुख्यास्तनयाश्च सर्वे । तां सान्त्वयामासुरदीनसत्त्वा हरं विसस्मार तथापि नो सा ॥ १८॥ अथ देवमुने धीमन्हिमवत्प्रस्तरे तदा । नियोजितो बलभिदागमस्त्वं कामचारतः ॥ १९॥ ततस्त्वं पूजितस्तेन भूधरेण महात्मना । कुशलं पृष्टवांस्तं वै तदाविष्टो वरासने ॥ २०॥ ततः प्रोवाच शैलेशः कन्याचरितमादितः । हरसेवान्वितं कामदहनं च हरेण ह ॥ २१॥ श्रुत्वावोचो मुने त्वं तु तं शैलेशं शिवं भज । तमामन्त्र्योदतिष्ठस्त्वं संस्मृत्य मनसा शिवम् ॥ २२॥ तं समुत्सृज्य रहसि कालीं तामगमस्त्वरा । लोकोपकारको ज्ञानी त्वं मुने शिववल्लभः ॥ २३॥ आसाद्य कालीं सम्बोध्य तद्धिते स्थित आदरात् । अवोचस्त्वं वचस्तथ्यं सर्वेषां ज्ञानिनां वरः ॥ २४॥ नारद उवाच । श‍ृणु कालि वचो मे हि सत्यं वच्मि दयारतः । सर्वथा ते हितकरं निर्विकारं सुकामदम् ॥ २५॥ सेवितश्च महादेवस्त्वयेह तपसा विना । गर्ववत्या यदध्वंसीद्दीनानुग्रहकारकः ॥ २६॥ विरक्तश्च स ते स्वामी महायोगी महेश्वरः । विसृष्टवान्स्मरं दग्ध्वा त्वां शिवे भक्तवत्सलः ॥ २७॥ तस्मात्त्वं सुतपोयुक्ता चिरमाराधयेश्वरम् । तपसा संस्कृतां रुद्रः स द्वितीयां करिष्यति ॥ २८॥ त्वं चापि शङ्करं शम्भुं न त्यक्ष्यसि कदाचन । नान्यं पतिं हठाद्देवि ग्रहीष्यसि शिवादृते ॥ २९॥ ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यवचस्ते हि मुने सा भूधरात्मजा । किञ्चिदुच्छ्वसिता काली प्राह त्वां साञ्जलिर्मुदा ॥ ३०॥ शिवोवाच । त्वं तु सर्वज्ञ जगतामुपकारकर प्रभो । रुद्रस्याराधनार्थाय मन्त्रं देहि मुने हि मे ॥ ३१॥ न सिध्यति क्रिया कापि सर्वेषां सद्गुरुं विना । मया श्रुता पुरा सत्यं श्रुतिरेषा सनातनी ॥ ३२॥ ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्याः पार्वत्या मुनिसत्तमः । पञ्चाक्षरं शम्भुमन्त्रं विधिपूर्वमुपादिशः ॥ ३३॥ अवोचश्च वचस्तां त्वं श्रद्धामुत्पादयन्मुने । प्रभावं मन्त्रराजस्य तस्य सर्वाधिकं मुने ॥ ३४॥ नारद उवाच । श‍ृणु देवि मनोरस्य प्रभावं परमाद्भुतम् । यस्य श्रवणमात्रेण शङ्करः सुप्रसीदति ॥ ३५॥ मन्त्रोऽयं सर्वमन्त्राणामधिराजश्च कामदः । भुक्तिमुक्तिप्रदोऽत्यन्तं शङ्करस्य महाप्रियः ॥ ३६॥ सुभगे येन जप्तेन विधिना सोऽचिराद् द्रुतम् । आराधितस्ते प्रत्यक्षो भविष्यति शिवो ध्रुवम् ॥ ३७॥ चिन्तयन्ती च तद्रूपं नियमस्था शराक्षरम् । जप मन्त्रं शिवे त्वं हि सन्तुष्यति शिवो द्रुतम् ॥ ३८॥ एवं कुरु तपः साध्वि तपःसाध्यो महेश्वरः । तपस्येव फलं सर्वैः प्राप्यते नान्यथा क्वचित् ॥ ३९॥ ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तदा कालीं नारद त्वं शिवप्रियः । यादृच्छिकोऽगमस्त्वं तु स्वर्गं देवहिते रतः ॥ ४०॥ पार्वती च तदा श्रुत्वा वचनं तव नारद । सुप्रसन्ना तदा प्राप पञ्चाक्षरमनूत्तमम् ॥ ४१॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे नारदोपदेशो नामैकविंशोऽध्यायः ॥ २.३.२१॥

nārada uvāca । vidhe tāta mahāprājña viṣṇuśiṣya trilokakṛt । adbhuteyaṃ kathā proktā śaṅkarasya mahātmanaḥ ॥ 1॥ bhasmībhūte smare śambhutṛtīyanayanāgninā । tasminpraviṣṭe jaladhau vada tvaṃ kimabhūttataḥ ॥ 2॥ kiṃ cakāra tato devī pārvatī kudharātmajā । gatā kutra sakhībhyāṃ sā tadvadādya dayānidhe ॥ 3॥ brahmovāca । śṛṇu tāta mahāprājña caritaṃ śaśimaulinaḥ । mahotikārakasyaiva svāmino mama cādarāt ॥ 4॥ yadādahacchambhunetrodbhavo hi madanaṃ śuciḥ । mahāśabdo'dbhuto'bhūdvai yenākāśaḥ prapūritaḥ ॥ 5॥ tena śabdena mahatā kāmaṃ dagdhaṃ samīkṣya ca । sakhībhyāṃ saha bhītā sā yayau svagṛhamākulā ॥ 6॥ tena śabdena himavānparivārasamanvitaḥ । vismito'bhūdatikliṣṭaḥ sutāṃ smṛtvā gatāṃ tataḥ ॥ 7॥ jagāma śokaṃ śaileśo sutāṃ dṛṣṭvātivihvalām । rudantīṃ śambhuvirahādāsasādācaleśvaraḥ ॥ 8॥ āsādya pāṇinā tasyā mārjayannayanadvayam । mā bibhīhi śive'rodīrityuktvā tāṃ tadāgrahīt ॥ 9॥ kroḍe kṛtvā sutāṃ śīghraṃ himavānacaleśvaraḥ । svamālayamathāninye sāntvayannativihvalām ॥ 10॥ antarhite smaraṃ dagdhvā hare tadvirahācchivā । vikalābhūd bhṛśaṃ sā vai lebhe śarma na kutracit ॥ 11॥ piturgṛhaṃ tadā gatvā militvā mātaraṃ śivā । punarjātaṃ tadā mene svātmānaṃ sā dharātmajā ॥ 12॥ nininda ca svarūpaṃ sā hā hatāsmītyathābravīt । sakhībhirbodhitā cāpi na bubodha girīndrajā ॥ 13॥ svapatī ca pibantī ca sā snātī gacchatī śivā । tiṣṭhantī ca sakhīmadhye na kiñcitsukhamāpa ha ॥ 14॥ dhiksvarūpaṃ madīyaṃ ca tathā janma ca karma ca । iti bruvantī satataṃ smarantī haraceṣṭitam ॥ 15॥ evaṃ sā pārvatī śambhuvirahotkliṣṭamānasā । sukhaṃ na lebhe kiñcidvābravīcchivaśiveti ca ॥ 16॥ nivasantī piturgehe pinākigatacetanā । śuśocātha śivā tāta mumoha ca muhurmuhuḥ ॥ 17॥ śailādhirājo'pyatha menakāpi mainākamukhyāstanayāśca sarve । tāṃ sāntvayāmāsuradīnasattvā haraṃ visasmāra tathāpi no sā ॥ 18॥ atha devamune dhīmanhimavatprastare tadā । niyojito balabhidāgamastvaṃ kāmacārataḥ ॥ 19॥ tatastvaṃ pūjitastena bhūdhareṇa mahātmanā । kuśalaṃ pṛṣṭavāṃstaṃ vai tadāviṣṭo varāsane ॥ 20॥ tataḥ provāca śaileśaḥ kanyācaritamāditaḥ । harasevānvitaṃ kāmadahanaṃ ca hareṇa ha ॥ 21॥ śrutvāvoco mune tvaṃ tu taṃ śaileśaṃ śivaṃ bhaja । tamāmantryodatiṣṭhastvaṃ saṃsmṛtya manasā śivam ॥ 22॥ taṃ samutsṛjya rahasi kālīṃ tāmagamastvarā । lokopakārako jñānī tvaṃ mune śivavallabhaḥ ॥ 23॥ āsādya kālīṃ sambodhya taddhite sthita ādarāt । avocastvaṃ vacastathyaṃ sarveṣāṃ jñānināṃ varaḥ ॥ 24॥ nārada uvāca । śṛṇu kāli vaco me hi satyaṃ vacmi dayārataḥ । sarvathā te hitakaraṃ nirvikāraṃ sukāmadam ॥ 25॥ sevitaśca mahādevastvayeha tapasā vinā । garvavatyā yadadhvaṃsīddīnānugrahakārakaḥ ॥ 26॥ viraktaśca sa te svāmī mahāyogī maheśvaraḥ । visṛṣṭavānsmaraṃ dagdhvā tvāṃ śive bhaktavatsalaḥ ॥ 27॥ tasmāttvaṃ sutapoyuktā ciramārādhayeśvaram । tapasā saṃskṛtāṃ rudraḥ sa dvitīyāṃ kariṣyati ॥ 28॥ tvaṃ cāpi śaṅkaraṃ śambhuṃ na tyakṣyasi kadācana । nānyaṃ patiṃ haṭhāddevi grahīṣyasi śivādṛte ॥ 29॥ brahmovāca । ityākarṇyavacaste hi mune sā bhūdharātmajā । kiñciducchvasitā kālī prāha tvāṃ sāñjalirmudā ॥ 30॥ śivovāca । tvaṃ tu sarvajña jagatāmupakārakara prabho । rudrasyārādhanārthāya mantraṃ dehi mune hi me ॥ 31॥ na sidhyati kriyā kāpi sarveṣāṃ sadguruṃ vinā । mayā śrutā purā satyaṃ śrutireṣā sanātanī ॥ 32॥ brahmovāca । iti śrutvā vacastasyāḥ pārvatyā munisattamaḥ । pañcākṣaraṃ śambhumantraṃ vidhipūrvamupādiśaḥ ॥ 33॥ avocaśca vacastāṃ tvaṃ śraddhāmutpādayanmune । prabhāvaṃ mantrarājasya tasya sarvādhikaṃ mune ॥ 34॥ nārada uvāca । śṛṇu devi manorasya prabhāvaṃ paramādbhutam । yasya śravaṇamātreṇa śaṅkaraḥ suprasīdati ॥ 35॥ mantro'yaṃ sarvamantrāṇāmadhirājaśca kāmadaḥ । bhuktimuktiprado'tyantaṃ śaṅkarasya mahāpriyaḥ ॥ 36॥ subhage yena japtena vidhinā so'cirād drutam । ārādhitaste pratyakṣo bhaviṣyati śivo dhruvam ॥ 37॥ cintayantī ca tadrūpaṃ niyamasthā śarākṣaram । japa mantraṃ śive tvaṃ hi santuṣyati śivo drutam ॥ 38॥ evaṃ kuru tapaḥ sādhvi tapaḥsādhyo maheśvaraḥ । tapasyeva phalaṃ sarvaiḥ prāpyate nānyathā kvacit ॥ 39॥ brahmovāca । evamuktvā tadā kālīṃ nārada tvaṃ śivapriyaḥ । yādṛcchiko'gamastvaṃ tu svargaṃ devahite rataḥ ॥ 40॥ pārvatī ca tadā śrutvā vacanaṃ tava nārada । suprasannā tadā prāpa pañcākṣaramanūttamam ॥ 41॥ iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe nāradopadeśo nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ ॥ 2.3.21॥

ब्रह्मोवाच । त्वयि देवमुने याते पार्वती हृष्टमानसा । तपःसाध्यं हरं मेने तपोऽर्थं मन आदधे ॥ १॥ ततः सख्यौ समादाय जयां च विजयां तथा । मातरं पितरं चैव सखीभ्यां पर्यपृच्छत ॥ २॥ प्रथमं पितरं गत्वा हिमवन्तं नगेश्वरम् । पर्यपृच्छत्सुप्रणम्य विनयेन समन्विता ॥ ३॥ सख्यावूचतुः - हिमवन् श्रूयतां पुत्रीवचनं कथ्यतेऽधुना ॥ सा स्वयं चैव देहस्य रूपस्यापि तथा पुनः । ४॥ भवतो हि कुलस्यास्य साफल्यं कर्तुमिच्छति । तपसा साधनीयोऽसौ नान्यथा दृश्यतां व्रजेत् ॥ ५॥ तस्माच्च पर्वतश्रेष्ठ देयाज्ञा भवताधुना । तपः करोतु गिरिजा वनं गत्वेति सादरम् ॥ ६॥ ब्रह्मोवाच । इत्येवं च तदा पृष्टः सखीभ्यां मुनिसत्तम । पार्वत्या सुविचार्याथ गिरिराजोऽब्रवीदिदम् ॥ ७॥ हिमालय उवाच । मह्यं च रोचतेऽत्यर्थं मेनायै रुच्यतां पुनः । यथेदं भवितव्यं च किमतः परमुत्तमम् ॥ ८॥ साफल्यं तु मदीयस्य कुलस्य च न संशयः । मात्रे तु रुच्यते चेद्वै ततः शुभतरं नु किम् ॥ ९॥ ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं पित्रा प्रोक्तं श्रुत्वा तु ते तदा । जग्मतुर्मातरं सख्यौ तदाज्ञप्ते तया सह ॥ १०॥ गत्वा तु मातरं तस्याः पार्वत्यास्ते च नारद । सुप्रणम्य करौ बध्वोचतुर्वचनमादरात् ॥ ११॥ सख्यावूचतुः मातस्त्वं वचनं पुत्र्याः श‍ृणु देवि नमोऽस्तु ते ॥ सुप्रसन्नतया तद्वै श्रुत्वा कर्तुमिहार्हसि । १२॥ तप्तुकामा तु ते पुत्री शिवार्थं परमं तपः । प्राप्तानुज्ञा पितुश्चैव तुभ्यं च परिपृच्छति ॥ १३॥ इयं स्वरूपसाफल्यं कर्तुकामा पतिव्रते । त्वदाज्ञा यदि जायेत तप्यते च तथा तपः ॥ १४॥ ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा च ततःसख्यौ तूष्णीमास्तां मुनीश्वर । नाङ्गीचकार मेना सा तद्वाक्यं खिन्नमानसा ॥ १५॥ ततः सा पार्वती प्राह स्वयमेवाथ मातरम् । करौ बद्ध्वा विनीतात्मा स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ॥ १६॥ पार्वत्युवाच । मातस्तप्तुं गमिष्यामि प्रातः प्राप्तुं महेश्वरम् । अनुजानीहि मां गन्तुं तपसेऽद्य तपोवनम् ॥ १७॥ ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचः पुत्र्या मेना दुःखमुपागता । सोपाहूय तदा पुत्रीमुवाच विकला सती ॥ १८॥ मेनोवाच । दुःखितासि शिवे पुत्री तपस्तप्तुं पुरा यदि । तपश्चर गृहेऽद्य त्वं न बहिर्गच्छ पार्वति ॥ १९॥ कुत्र यासि तपः कर्तुं देवाः सन्ति गृहे मम । तीर्थानि च समस्तानि क्षेत्राणि विविधानि च ॥ २०॥ कर्तव्यो न हठः पुत्रि गन्तव्यं न बहिः क्वचित् । साधितं किं त्वया पूर्वं पुनः किं साधयिष्यसि ॥ २१॥ शरीरं कोमलं वत्से तपस्तु कठिनं महत् । एतस्मात्तु त्वया कार्यं तपोऽत्र न बहिर्व्रज ॥ २२॥ स्त्रीणां तपोवनगतिर्न श्रुता कामनार्थिनी । तस्मात्त्वं पुत्रि मा कार्षीः तपोऽर्थं गमनं प्रति ॥ २३॥ ब्रह्मोवाच । इत्येवं बहुधा पुत्री तन्मात्रा विनिवारिता । संवदे न सुखं किञ्चिद्विनाराध्य महेश्वरम् ॥ २४॥ तपोनिषिद्धा तपसे वनं गन्तुं च मेनया । हेतुना तेन सोमेति नाम प्राप शिवा तदा ॥ २५॥ अथ तां दुःखितां ज्ञात्वा मेना शैलप्रिया शिवाम् । निदेशं सा ददौ तस्याः पार्वत्यास्तपसे मुने ॥ २६॥ मातुराज्ञां च सम्प्राप्य सुव्रता मुनिसत्तम । ततः स्वान्ते सुखं लेभे पार्वती स्मृतशङ्करा ॥ २७॥ मातरं पितरं साथ प्रणिपत्य मुदा शिवा । सखीभ्यां च शिवं स्मृत्वा तपस्तप्तुं समुद्गता ॥ २८॥ हित्वा मतान्यनेकानि वस्त्राणि विविधानि च । वल्कलानि धृतान्याशु मौञ्जीं बद्ध्वा तु शोभनाम् ॥ २९॥ हित्वा हारं तथा चर्म मृगस्य परमं धृतम् । जगाम तपसे तत्र गङ्गावतरणं प्रति ॥ ३०॥ शम्भुना कुर्वता ध्यानं यत्र दग्धो मनोभवः । गङ्गावतरणो नाम प्रस्थो हिमवतःस च ॥ ३१॥ हरशून्योऽथ ददृशे स प्रस्थो हिमभूभृतः । काल्या तत्रेत्य भोस्तात पार्वत्या जगदम्बया ॥ ३२॥ यत्र स्थित्वा पुरा शम्भुः तप्तवान्दुस्तरं तपः । तत्र क्षणं तु सा स्थित्वा बभूव विरहार्दिता ॥ ३३॥ हा हरेति शिवा तत्र रुदन्ती सा गिरेः सुता । विललापातिदुःखार्ता चिन्ताशोकसमन्विता ॥ ३४॥ ततश्चिरेण सा मोहं धैर्यात्संस्तभ्य पार्वती । नियमायाभवत्तत्र दीक्षिता हिमवत्सुता ॥ ३५॥ तपश्चकार सा तत्र श‍ृङ्गितीर्थे महोत्तमे । गौरीशिखर नामासीत्तत्तपःकरणाद्धि तत् ॥ ३६॥ सुन्दराश्च द्रुमास्तत्र पवित्राश्शिवया मुने । आरोपिताः परीक्षार्थं तपसः फलभागिनः ॥ ३७॥ भूभिशुद्धिं ततः कृत्वा वेदीं निर्माय सुन्दरी । तथा तपःसमारब्धं मुनीनामपि दुष्करम् ॥ ३८॥ विगृह्य मनसा सर्वाणीन्द्रियाणि सहाशु सा । समुपस्थानिके तत्र चकार परमं तपः ॥ ३९॥ ग्रीष्मे च परितो वह्निं प्रज्वलन्तं दिवानिशम् । कृत्वा तस्थौ च तन्मध्ये सततं जपती मनुम् ॥ ४०॥ सततं चैव वर्षासु स्थण्डिले सुस्थिरासना । शिलापृष्ठे च संसिक्ता बभूव जलधारया ॥ ४१॥ शीते जलान्तरे शश्वत्तस्थौ सा भक्तितत्परा । अनाहारातपत्तत्र नीहारेषु निशासु च ॥ ४२॥ एवं तपः प्रकुर्वाणा पञ्चाक्षरजपे रता । दध्यौ शिवं शिवा तत्र सर्वकामफलप्रदम् ॥ ४३॥ स्वारोपितान् शुभान्वृक्षान्सखीभिस्सिञ्चती मुदा । प्रत्यहं सावकाशे सा तत्रातिथ्यमकल्पयत् ॥ ४४॥ वातश्चैव तथा शीतवृष्टिश्च विविधा तथा । दुस्सहोऽपि तथा घर्मस्तया सेहे सुचित्तया ॥ ४५॥ दुःखं च विविधं तत्र गणितं न तयागतम् । केवलं मन आधाय शिवे सासीत्स्थिता मुने ॥ ४६॥ प्रथमं फलभोगेन द्वितीयं पर्णभोजनैः । तपः प्रकुर्वती देवी क्रमान्निन्येऽमिताः समाः ॥ ४७॥ ततः पर्णान्यपि शिवा निरस्य हिमवत्सुता । निराहाराभवद्देवी तपश्चरणसंरता ॥ ४८॥ आहारे त्यक्तपर्णाभूद्यस्माद्धिमवतः सुता । तेन देवैरपर्णेति कथिता नामतः शिवा ॥ ४९॥ एकपादस्थिता सासीच्छिवं संस्मृत्य पार्वती । पञ्चाक्षरं जपन्ती च मनुं तेपे तपो महत् ॥ ५०॥ चीरवल्कलसंवीता जटासङ्घातधारिणी । शिवचिन्तनसंसक्ता जिगाय तपसा मुनीन् ॥ ५१॥ एवं तस्यास्तपस्यन्त्या चिन्तयन्त्या महेश्वरम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि जग्मुः काल्यास्तपोवने ॥ ५२॥ षष्टिवर्षसहस्राणि यत्र तेपे तपो हरः । तत्र क्षणमथोषित्वा चिन्तयामास सा शिवा ॥ ५३॥ नियमस्थां महादेव किं मां जानासि नाधुना । येनाहं सुचिरं तेन नानुयाता तपोरता ॥ ५४॥ लोके वेदे च गिरिशो मुनिभिर्गीयते सदा । शङ्करः स हि सर्वज्ञः सर्वात्मा सर्वदर्शनः ॥ ५५॥ सर्वभूतिप्रदो देवः सर्वभावानुभावनः । भक्ताभीष्टप्रदो नित्यं सर्वक्लेशनिवारणः ॥ ५६॥ सर्वकामान्परित्यज्य यदि चाहं वृषध्वजे । अनुरक्ता तदा सोऽत्र सम्प्रसीदतु शङ्करः ॥ ५७॥ यदि नारदतन्त्रोक्तमन्त्रो जप्तः शराक्षरः । सुभक्त्या विधिना नित्यं सम्प्रसीदतु शङ्करः ॥ ५८॥ यदि भक्त्या शिवस्याहं निर्विकारा यथोदितम् । सर्वेश्वरस्य चात्यन्तं सम्प्रसीदतु शङ्करः ॥ ५९॥ एवं चिन्तयती नित्यं तेपे सा सुचिरं तपः । अधोमुखी निर्विकारा जटावल्कलधारिणी ॥ ६०॥ तथा तया तपस्तप्तं मुनीनामपि दुष्करम् । स्मृत्वा च पुरुषास्तत्र परमं विस्मयं गताः ॥ ६१॥ तत्तपोदर्शनार्थं हि समाजग्मुश्च तेऽखिलाः । धन्यान्निजान्मन्यमाना जगदुश्चेति सम्मताः ॥ ६२॥ महतां धर्मवृद्धेषु गमनं श्रेय उच्यते । प्रमाणं तपसो नास्ति मान्यो धर्मःसदा बुधैः ॥ ६३॥ श्रुत्वा दृष्ट्वा तपोऽस्यास्तु किमन्यैः क्रियते तपः । अस्मात्तपोऽधिकं लोके न भूतं न भविष्यति ॥ ६४॥ जल्पन्त इति ते सर्वे सुप्रशस्य शिवातपः । जग्मुः स्वं धाम मुदिताः कठिनाङ्गाश्च ये ह्यपि ॥ ६५॥ अन्यच्छृणु महर्षे त्वं प्रभावं तपसोऽधुना । पार्वत्या जगदम्बायाः पराश्चर्यकरं महत् ॥ ६६॥ तदाश्रमगता ये च स्वभावेन विरोधिनः । तेऽप्यासँस्तत्प्रभावेण विरोधरहितास्तदा ॥ ६७॥ सिंहा गावश्च सततं रागादिदोषसंयुताः । तन्महिम्ना च ते तत्र नाबाधन्त परस्परम् ॥ ६८॥ अथान्ये च मुनिश्रेष्ठ मार्जारा मूषकादयः । निसर्गाद्वैरिणो यत्र विक्रियन्ते स्म न क्वचित् ॥ ६९॥ वृक्षाश्च सफलास्तत्र तृणानि विविधानि च । पुष्पाणि च विचित्राणि तत्रासन्मुनिसत्तम ॥ ७०॥ तद्वनं च तदा सर्वं कैलासेनोपमान्वितम् । जातं च तपसस्तस्याः सिद्धिरूपमभूत्तदा ॥ ७१॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीतपोवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २.३.२२॥

brahmovāca । tvayi devamune yāte pārvatī hṛṣṭamānasā । tapaḥsādhyaṃ haraṃ mene tapo'rthaṃ mana ādadhe ॥ 1॥ tataḥ sakhyau samādāya jayāṃ ca vijayāṃ tathā । mātaraṃ pitaraṃ caiva sakhībhyāṃ paryapṛcchata ॥ 2॥ prathamaṃ pitaraṃ gatvā himavantaṃ nageśvaram । paryapṛcchatsupraṇamya vinayena samanvitā ॥ 3॥ sakhyāvūcatuḥ - himavan śrūyatāṃ putrīvacanaṃ kathyate'dhunā ॥ sā svayaṃ caiva dehasya rūpasyāpi tathā punaḥ । 4॥ bhavato hi kulasyāsya sāphalyaṃ kartumicchati । tapasā sādhanīyo'sau nānyathā dṛśyatāṃ vrajet ॥ 5॥ tasmācca parvataśreṣṭha deyājñā bhavatādhunā । tapaḥ karotu girijā vanaṃ gatveti sādaram ॥ 6॥ brahmovāca । ityevaṃ ca tadā pṛṣṭaḥ sakhībhyāṃ munisattama । pārvatyā suvicāryātha girirājo'bravīdidam ॥ 7॥ himālaya uvāca । mahyaṃ ca rocate'tyarthaṃ menāyai rucyatāṃ punaḥ । yathedaṃ bhavitavyaṃ ca kimataḥ paramuttamam ॥ 8॥ sāphalyaṃ tu madīyasya kulasya ca na saṃśayaḥ । mātre tu rucyate cedvai tataḥ śubhataraṃ nu kim ॥ 9॥ brahmovāca । ityevaṃ vacanaṃ pitrā proktaṃ śrutvā tu te tadā । jagmaturmātaraṃ sakhyau tadājñapte tayā saha ॥ 10॥ gatvā tu mātaraṃ tasyāḥ pārvatyāste ca nārada । supraṇamya karau badhvocaturvacanamādarāt ॥ 11॥ sakhyāvūcatuḥ mātastvaṃ vacanaṃ putryāḥ śṛṇu devi namo'stu te ॥ suprasannatayā tadvai śrutvā kartumihārhasi । 12॥ taptukāmā tu te putrī śivārthaṃ paramaṃ tapaḥ । prāptānujñā pituścaiva tubhyaṃ ca paripṛcchati ॥ 13॥ iyaṃ svarūpasāphalyaṃ kartukāmā pativrate । tvadājñā yadi jāyeta tapyate ca tathā tapaḥ ॥ 14॥ brahmovāca । ityuktvā ca tataḥsakhyau tūṣṇīmāstāṃ munīśvara । nāṅgīcakāra menā sā tadvākyaṃ khinnamānasā ॥ 15॥ tataḥ sā pārvatī prāha svayamevātha mātaram । karau baddhvā vinītātmā smṛtvā śivapadāmbujam ॥ 16॥ pārvatyuvāca । mātastaptuṃ gamiṣyāmi prātaḥ prāptuṃ maheśvaram । anujānīhi māṃ gantuṃ tapase'dya tapovanam ॥ 17॥ brahmovāca । ityākarṇya vacaḥ putryā menā duḥkhamupāgatā । sopāhūya tadā putrīmuvāca vikalā satī ॥ 18॥ menovāca । duḥkhitāsi śive putrī tapastaptuṃ purā yadi । tapaścara gṛhe'dya tvaṃ na bahirgaccha pārvati ॥ 19॥ kutra yāsi tapaḥ kartuṃ devāḥ santi gṛhe mama । tīrthāni ca samastāni kṣetrāṇi vividhāni ca ॥ 20॥ kartavyo na haṭhaḥ putri gantavyaṃ na bahiḥ kvacit । sādhitaṃ kiṃ tvayā pūrvaṃ punaḥ kiṃ sādhayiṣyasi ॥ 21॥ śarīraṃ komalaṃ vatse tapastu kaṭhinaṃ mahat । etasmāttu tvayā kāryaṃ tapo'tra na bahirvraja ॥ 22॥ strīṇāṃ tapovanagatirna śrutā kāmanārthinī । tasmāttvaṃ putri mā kārṣīḥ tapo'rthaṃ gamanaṃ prati ॥ 23॥ brahmovāca । ityevaṃ bahudhā putrī tanmātrā vinivāritā । saṃvade na sukhaṃ kiñcidvinārādhya maheśvaram ॥ 24॥ taponiṣiddhā tapase vanaṃ gantuṃ ca menayā । hetunā tena someti nāma prāpa śivā tadā ॥ 25॥ atha tāṃ duḥkhitāṃ jñātvā menā śailapriyā śivām । nideśaṃ sā dadau tasyāḥ pārvatyāstapase mune ॥ 26॥ māturājñāṃ ca samprāpya suvratā munisattama । tataḥ svānte sukhaṃ lebhe pārvatī smṛtaśaṅkarā ॥ 27॥ mātaraṃ pitaraṃ sātha praṇipatya mudā śivā । sakhībhyāṃ ca śivaṃ smṛtvā tapastaptuṃ samudgatā ॥ 28॥ hitvā matānyanekāni vastrāṇi vividhāni ca । valkalāni dhṛtānyāśu mauñjīṃ baddhvā tu śobhanām ॥ 29॥ hitvā hāraṃ tathā carma mṛgasya paramaṃ dhṛtam । jagāma tapase tatra gaṅgāvataraṇaṃ prati ॥ 30॥ śambhunā kurvatā dhyānaṃ yatra dagdho manobhavaḥ । gaṅgāvataraṇo nāma prastho himavataḥsa ca ॥ 31॥ haraśūnyo'tha dadṛśe sa prastho himabhūbhṛtaḥ । kālyā tatretya bhostāta pārvatyā jagadambayā ॥ 32॥ yatra sthitvā purā śambhuḥ taptavāndustaraṃ tapaḥ । tatra kṣaṇaṃ tu sā sthitvā babhūva virahārditā ॥ 33॥ hā hareti śivā tatra rudantī sā gireḥ sutā । vilalāpātiduḥkhārtā cintāśokasamanvitā ॥ 34॥ tataścireṇa sā mohaṃ dhairyātsaṃstabhya pārvatī । niyamāyābhavattatra dīkṣitā himavatsutā ॥ 35॥ tapaścakāra sā tatra śṛṅgitīrthe mahottame । gaurīśikhara nāmāsīttattapaḥkaraṇāddhi tat ॥ 36॥ sundarāśca drumāstatra pavitrāśśivayā mune । āropitāḥ parīkṣārthaṃ tapasaḥ phalabhāginaḥ ॥ 37॥ bhūbhiśuddhiṃ tataḥ kṛtvā vedīṃ nirmāya sundarī । tathā tapaḥsamārabdhaṃ munīnāmapi duṣkaram ॥ 38॥ vigṛhya manasā sarvāṇīndriyāṇi sahāśu sā । samupasthānike tatra cakāra paramaṃ tapaḥ ॥ 39॥ grīṣme ca parito vahniṃ prajvalantaṃ divāniśam । kṛtvā tasthau ca tanmadhye satataṃ japatī manum ॥ 40॥ satataṃ caiva varṣāsu sthaṇḍile susthirāsanā । śilāpṛṣṭhe ca saṃsiktā babhūva jaladhārayā ॥ 41॥ śīte jalāntare śaśvattasthau sā bhaktitatparā । anāhārātapattatra nīhāreṣu niśāsu ca ॥ 42॥ evaṃ tapaḥ prakurvāṇā pañcākṣarajape ratā । dadhyau śivaṃ śivā tatra sarvakāmaphalapradam ॥ 43॥ svāropitān śubhānvṛkṣānsakhībhissiñcatī mudā । pratyahaṃ sāvakāśe sā tatrātithyamakalpayat ॥ 44॥ vātaścaiva tathā śītavṛṣṭiśca vividhā tathā । dussaho'pi tathā gharmastayā sehe sucittayā ॥ 45॥ duḥkhaṃ ca vividhaṃ tatra gaṇitaṃ na tayāgatam । kevalaṃ mana ādhāya śive sāsītsthitā mune ॥ 46॥ prathamaṃ phalabhogena dvitīyaṃ parṇabhojanaiḥ । tapaḥ prakurvatī devī kramānninye'mitāḥ samāḥ ॥ 47॥ tataḥ parṇānyapi śivā nirasya himavatsutā । nirāhārābhavaddevī tapaścaraṇasaṃratā ॥ 48॥ āhāre tyaktaparṇābhūdyasmāddhimavataḥ sutā । tena devairaparṇeti kathitā nāmataḥ śivā ॥ 49॥ ekapādasthitā sāsīcchivaṃ saṃsmṛtya pārvatī । pañcākṣaraṃ japantī ca manuṃ tepe tapo mahat ॥ 50॥ cīravalkalasaṃvītā jaṭāsaṅghātadhāriṇī । śivacintanasaṃsaktā jigāya tapasā munīn ॥ 51॥ evaṃ tasyāstapasyantyā cintayantyā maheśvaram । trīṇi varṣasahasrāṇi jagmuḥ kālyāstapovane ॥ 52॥ ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi yatra tepe tapo haraḥ । tatra kṣaṇamathoṣitvā cintayāmāsa sā śivā ॥ 53॥ niyamasthāṃ mahādeva kiṃ māṃ jānāsi nādhunā । yenāhaṃ suciraṃ tena nānuyātā taporatā ॥ 54॥ loke vede ca giriśo munibhirgīyate sadā । śaṅkaraḥ sa hi sarvajñaḥ sarvātmā sarvadarśanaḥ ॥ 55॥ sarvabhūtiprado devaḥ sarvabhāvānubhāvanaḥ । bhaktābhīṣṭaprado nityaṃ sarvakleśanivāraṇaḥ ॥ 56॥ sarvakāmānparityajya yadi cāhaṃ vṛṣadhvaje । anuraktā tadā so'tra samprasīdatu śaṅkaraḥ ॥ 57॥ yadi nāradatantroktamantro japtaḥ śarākṣaraḥ । subhaktyā vidhinā nityaṃ samprasīdatu śaṅkaraḥ ॥ 58॥ yadi bhaktyā śivasyāhaṃ nirvikārā yathoditam । sarveśvarasya cātyantaṃ samprasīdatu śaṅkaraḥ ॥ 59॥ evaṃ cintayatī nityaṃ tepe sā suciraṃ tapaḥ । adhomukhī nirvikārā jaṭāvalkaladhāriṇī ॥ 60॥ tathā tayā tapastaptaṃ munīnāmapi duṣkaram । smṛtvā ca puruṣāstatra paramaṃ vismayaṃ gatāḥ ॥ 61॥ tattapodarśanārthaṃ hi samājagmuśca te'khilāḥ । dhanyānnijānmanyamānā jagaduśceti sammatāḥ ॥ 62॥ mahatāṃ dharmavṛddheṣu gamanaṃ śreya ucyate । pramāṇaṃ tapaso nāsti mānyo dharmaḥsadā budhaiḥ ॥ 63॥ śrutvā dṛṣṭvā tapo'syāstu kimanyaiḥ kriyate tapaḥ । asmāttapo'dhikaṃ loke na bhūtaṃ na bhaviṣyati ॥ 64॥ jalpanta iti te sarve supraśasya śivātapaḥ । jagmuḥ svaṃ dhāma muditāḥ kaṭhināṅgāśca ye hyapi ॥ 65॥ anyacchṛṇu maharṣe tvaṃ prabhāvaṃ tapaso'dhunā । pārvatyā jagadambāyāḥ parāścaryakaraṃ mahat ॥ 66॥ tadāśramagatā ye ca svabhāvena virodhinaḥ । te'pyāsaṃstatprabhāveṇa virodharahitāstadā ॥ 67॥ siṃhā gāvaśca satataṃ rāgādidoṣasaṃyutāḥ । tanmahimnā ca te tatra nābādhanta parasparam ॥ 68॥ athānye ca muniśreṣṭha mārjārā mūṣakādayaḥ । nisargādvairiṇo yatra vikriyante sma na kvacit ॥ 69॥ vṛkṣāśca saphalāstatra tṛṇāni vividhāni ca । puṣpāṇi ca vicitrāṇi tatrāsanmunisattama ॥ 70॥ tadvanaṃ ca tadā sarvaṃ kailāsenopamānvitam । jātaṃ ca tapasastasyāḥ siddhirūpamabhūttadā ॥ 71॥ iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe pārvatītapovarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ ॥ 2.3.22॥

ब्रह्मोवाच । एवं तपत्यां पार्वत्यां शिवप्राप्तौ मुनीश्वर । चिरकालो व्यतीयाय प्रादुर्भूतो हरो न हि ॥ १॥ हिमालयस्तदागत्य पार्वतीं कृतनिश्चयाम् । सभार्यः ससुतामात्य उवाच परमेश्वरीम् ॥ २॥ हिमालय उवाच । मा खिद्यतां महाभागे तपसानेन पार्वती । रुद्रो न दृश्यते बाले विरक्तो नात्र संशयः ॥ ३॥ त्वं तन्वी सुकुमाराङ्गी तपसा च विमोहिता । भविष्यसि न सन्देहः सत्यं सत्यं वदामि ते ॥ ४॥ तस्मादुत्तिष्ठ चैहि त्वं स्वगृहं वरवर्णिनि । किं तेन तव रुद्रेण येन दग्धः पुरा स्मरः ॥ ५॥ अतो हि निर्विकारत्वात्त्वामादातुं वरां हरः । नागमिष्यति देवेशि तं कथं प्रार्थयिष्यसि ॥ ६॥ गगनस्थो यथा चन्द्रो ग्रहीतुं न हि शक्यते । तथैव दुर्गमं शम्भुं जानीहि त्वमिहानघे ॥ ७॥ ब्रह्मोवाच । तथैव मेनया चोक्ता तथा सह्याद्रिणा सती । मेरुणा मन्दरेणैव मैनाकेन तथैव सा ॥ ८॥ एवमन्यैः क्षितिध्रैश्च क्रौञ्चादिभिरनातुरा । तथैव गिरिजा प्रोक्ता नानावादविधायिभिः ॥ ९॥ एवं प्रोक्ता यदा तन्वी सा सर्वैः तपसि स्थिता । उवाच प्रहसन्त्येव हिमवन्तं शुचिस्मिता ॥ १०॥ पार्वत्युवाच । पुरा प्रोक्तं मया तात मातः किं विस्मृतं त्वया । अधुनापि प्रतिज्ञां च श‍ृणुध्वं मम बान्धवाः ॥ ११॥ विरक्तोऽसौ महादेवो येन दग्धो रुषा स्मरः । तं तोषयामि तपसा शङ्करं भक्तवत्सलम् ॥ १२॥ सर्वे भवन्तो गच्छन्तु स्वं स्वं धाम प्रहर्षिताः । भविष्यत्येव तुष्टोऽसौ नात्र कार्या विचारणा ॥ १३॥ दग्धो हि मदनो येन येन दग्धं गिरेर्वनम् । तमानयिष्ये चात्रैव तपसा केवलेन हि ॥ १४॥ तपोबलेन महता सुसेव्यो हि सदाशिवः । जानीध्वं हि महाभागाः सत्यं सत्यं वदामि वः ॥ १५॥ आभाष्य चैवं गिरिजा च मेनकां मैनाकबन्धुं पितरं हिमालयम् । तूष्णीं बभूवाशु सुभाषिणी शिवा समन्दरं पर्वतराजबालिका ॥ १६॥ जग्मुस्तथोक्ताः शिवया हि पर्वता यथागतेनापि विचक्षणास्ते । प्रशंसमाना गिरिजां मुहुर्मुहुः सुविस्मिता हेमनगेश्वराद्याः ॥ १७॥ गतेषु तेषु सूर्वेषु सखीभिः परिवारिता । तपस्तेपे तदधिकं परमार्थसुनिश्चया ॥ १८॥ तपसा महता तेन तप्तमासीच्चराचरम् । त्रैलोक्यं हि मुनिश्रेष्ठ सदेवासुरमानुषम् ॥ १९॥ तदा सुरासुराः सर्वे यक्षकिन्नरचारणाः । सिद्धाःसाध्याश्च मुनयो विद्याधरमहोरगाः ॥ २०॥ सप्रजापतयश्चैव गुह्यकाश्च तथापरे । कष्टात् कष्टतरं प्राप्ताः कारणं न विदुः स्म तत् ॥ २१॥ सर्वे मिलित्वा शक्राद्या गुरुमामन्त्र्य विह्वलाः । सुमेरौ तप्तसर्वाङ्गा विधिं मां शरणं ययुः ॥ २२॥ तत्र गत्वा प्रणम्याशु विह्वला नष्टसुत्विषः । ऊचुःसर्वे च संस्तूय ह्यैकपद्येन मां हि ते ॥ २३॥ देवा ऊचुः । त्वया सृष्टमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । सन्तप्तमति कस्माद्वै न ज्ञातं कारणं विभो ॥ २४॥ तद् ब्रूहि कारणं ब्रह्मन् ज्ञातुमर्हसि नः प्रभो । दग्धीभूततनून्देवान् त्वत्तो नान्योऽस्ति रक्षकः ॥ २५॥ ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामहं स्मृत्वा शिवं हृदा । विचार्य मनसा सर्वं गिरिजायास्तपः फलम् ॥ २६॥ दग्धं विश्वमिति ज्ञात्वा तैः सर्वैरिह सादरात् । हरये तत्कथयितुं क्षीराब्धिमगमं द्रुतम् ॥ २७॥ तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा विलसन्तं सुखासने । सुप्रणम्य सुसंस्तूय प्रावोचं साञ्जलिः सुरैः ॥ २८॥ त्राहि त्राहि महाविष्णो तप्तान्नः शरणागतान् । तपसोग्रेण पार्वत्यास्तपन्त्याः परमेण हि ॥ २९॥ इत्याकर्ण्य वचस्तेषामस्मदादिदिवौकसाम् । शेषासने समाविष्टोऽस्मानुवाच रमेश्वरः ॥ ३०॥ विष्णुरुवाच । ज्ञातं सर्वं निदानं मे पार्वतीतपसोऽद्य वै । युष्माभिः सहितस्त्वद्य व्रजामि परमेश्वरम् ॥ ३१॥ महादेवं प्रार्थयामो गिरिजाप्रापणाय तम् । पाणिग्रहार्थमधुना लोकानां स्वस्तयेऽमराः ॥ ३२॥ वरं दातुं शिवायै हि देवदेवः पिनाकधृक् । यथा चेष्यति तत्रैव करिष्यामोऽधुना हि तत् ॥ ३३॥ तस्माद् वयं गमिष्यामो यत्र रुद्रो महाप्रभुः । तपसोग्रेण संयुक्तोऽद्यास्ते परममङ्गलः ॥ ३४॥ ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्व ऊचुः सुरादयः । महाभीता हठात् कुद्धाद्दग्धुकामात् लयङ्करात् ॥ ३५॥ देवा ऊचुः । महाभयङ्करं क्रुद्धं कालानलसमप्रभम् । न यास्यामो वयं सर्वे विरूपाक्षं महाप्रभुम् ॥ ३६॥ यथा दग्धः पुरा तेन मदनो दुरतिक्रमः । तथैव क्रोधयुक्तो नः स धक्ष्यति न संशयः ॥ ३७॥ ब्रह्मोवाच तदाकर्ण्य वचस्तेषां शक्रादीनां रमेश्वरः । सान्त्वयंस्तान्सुरान्सर्वान्प्रोवाच स हरिर्मुने ॥ ३८॥ हरिरुवाच । हे सुरा मद्वचः प्रीत्या श‍ृणुतादरतोऽखिलाः । न वो धक्ष्यति स स्वामी देवानां भयनाशनः ॥ ३९॥ तस्माद्भवद्भिर्गन्तव्यं मया सार्धं विचक्षणैः । शम्भुं शुभकरं मत्वा शरणं तस्य सुप्रभोः ॥ ४०॥ शिवं पुराणं पुरुषं ह्यधीशं वरेण्यरूपं हि परं पुराणम् । तपो जुषाणं परमात्मरूपं परात्परं तं शरणं व्रजामः ॥ ४१॥ ब्रह्मोवाच । एवमुक्तास्तदा देवा विष्णुना प्रभविष्णुना । जग्मुः सर्वे तेन सह द्रष्टुकामाः पिनाकिनम् ॥ ४२॥ प्रथमं शैलपुत्र्यास्तत्तपो द्रष्टुं तदाश्रमम् । जग्मुर्मार्गवशात्सर्वे विष्ण्वाद्याः सकुतूहलाः ॥ ४३॥ पार्वत्याः सुतपो दृष्ट्वा तेजसा व्यापृतास्तदा । प्रणेमुस्तां जगद्धात्रीं तेजोरूपां तपःस्थिताम् ॥ ४४॥ प्रशंसन्तस्तपस्तस्याः साक्षात्सिद्धितनोः सुराः । जग्मुस्तत्र तदा ते च यत्रास्ते वृषभध्वजः ॥ ४५॥ तत्र गत्वा च ते देवास्त्वां मुने प्रैषयंस्तदा । पश्यन्तो दूरतस्तस्थुः कामभस्मकृतो हरात् ॥ ४६॥ नारद त्वं शिवस्थानं तदा गत्वाभयः सदा । शिवभक्तो विशेषेण प्रसन्नं दृष्टवान् प्रभुम् ॥ ४७॥ पुनरागत्य यत्नेन देवानाहूय तांस्ततः । निनाय शङ्करस्थानं तदा विष्ण्वादिकान्मुने ॥ ४८॥ अथ विष्ण्वादयः सर्वे तत्र गत्वा शिवं प्रभुम् । ददृशुः सुखमासीनं प्रसन्नं भक्तवत्सलम् ॥ ४९॥ योगपट्टस्थितं शम्भुं गणैश्च परिवारितम् । तपोरूपं दधानं च परमेश्वररूपिणम् ॥ ५०॥ ततो विष्णुर्मयान्ये च सुरसिद्धमुनीश्वराः । प्रणम्य तुष्टुवुः सूक्तैर्वेदोपनिषदन्वितैः ॥ ५१॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीसान्त्वनशिवदेवदर्शनवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २.३.२३॥

brahmovāca । evaṃ tapatyāṃ pārvatyāṃ śivaprāptau munīśvara । cirakālo vyatīyāya prādurbhūto haro na hi ॥ 1॥ himālayastadāgatya pārvatīṃ kṛtaniścayām । sabhāryaḥ sasutāmātya uvāca parameśvarīm ॥ 2॥ himālaya uvāca । mā khidyatāṃ mahābhāge tapasānena pārvatī । rudro na dṛśyate bāle virakto nātra saṃśayaḥ ॥ 3॥ tvaṃ tanvī sukumārāṅgī tapasā ca vimohitā । bhaviṣyasi na sandehaḥ satyaṃ satyaṃ vadāmi te ॥ 4॥ tasmāduttiṣṭha caihi tvaṃ svagṛhaṃ varavarṇini । kiṃ tena tava rudreṇa yena dagdhaḥ purā smaraḥ ॥ 5॥ ato hi nirvikāratvāttvāmādātuṃ varāṃ haraḥ । nāgamiṣyati deveśi taṃ kathaṃ prārthayiṣyasi ॥ 6॥ gaganastho yathā candro grahītuṃ na hi śakyate । tathaiva durgamaṃ śambhuṃ jānīhi tvamihānaghe ॥ 7॥ brahmovāca । tathaiva menayā coktā tathā sahyādriṇā satī । meruṇā mandareṇaiva mainākena tathaiva sā ॥ 8॥ evamanyaiḥ kṣitidhraiśca krauñcādibhiranāturā । tathaiva girijā proktā nānāvādavidhāyibhiḥ ॥ 9॥ evaṃ proktā yadā tanvī sā sarvaiḥ tapasi sthitā । uvāca prahasantyeva himavantaṃ śucismitā ॥ 10॥ pārvatyuvāca । purā proktaṃ mayā tāta mātaḥ kiṃ vismṛtaṃ tvayā । adhunāpi pratijñāṃ ca śṛṇudhvaṃ mama bāndhavāḥ ॥ 11॥ virakto'sau mahādevo yena dagdho ruṣā smaraḥ । taṃ toṣayāmi tapasā śaṅkaraṃ bhaktavatsalam ॥ 12॥ sarve bhavanto gacchantu svaṃ svaṃ dhāma praharṣitāḥ । bhaviṣyatyeva tuṣṭo'sau nātra kāryā vicāraṇā ॥ 13॥ dagdho hi madano yena yena dagdhaṃ girervanam । tamānayiṣye cātraiva tapasā kevalena hi ॥ 14॥ tapobalena mahatā susevyo hi sadāśivaḥ । jānīdhvaṃ hi mahābhāgāḥ satyaṃ satyaṃ vadāmi vaḥ ॥ 15॥ ābhāṣya caivaṃ girijā ca menakāṃ mainākabandhuṃ pitaraṃ himālayam । tūṣṇīṃ babhūvāśu subhāṣiṇī śivā samandaraṃ parvatarājabālikā ॥ 16॥ jagmustathoktāḥ śivayā hi parvatā yathāgatenāpi vicakṣaṇāste । praśaṃsamānā girijāṃ muhurmuhuḥ suvismitā hemanageśvarādyāḥ ॥ 17॥ gateṣu teṣu sūrveṣu sakhībhiḥ parivāritā । tapastepe tadadhikaṃ paramārthasuniścayā ॥ 18॥ tapasā mahatā tena taptamāsīccarācaram । trailokyaṃ hi muniśreṣṭha sadevāsuramānuṣam ॥ 19॥ tadā surāsurāḥ sarve yakṣakinnaracāraṇāḥ । siddhāḥsādhyāśca munayo vidyādharamahoragāḥ ॥ 20॥ saprajāpatayaścaiva guhyakāśca tathāpare । kaṣṭāt kaṣṭataraṃ prāptāḥ kāraṇaṃ na viduḥ sma tat ॥ 21॥ sarve militvā śakrādyā gurumāmantrya vihvalāḥ । sumerau taptasarvāṅgā vidhiṃ māṃ śaraṇaṃ yayuḥ ॥ 22॥ tatra gatvā praṇamyāśu vihvalā naṣṭasutviṣaḥ । ūcuḥsarve ca saṃstūya hyaikapadyena māṃ hi te ॥ 23॥ devā ūcuḥ । tvayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagadetaccarācaram । santaptamati kasmādvai na jñātaṃ kāraṇaṃ vibho ॥ 24॥ tad brūhi kāraṇaṃ brahman jñātumarhasi naḥ prabho । dagdhībhūtatanūndevān tvatto nānyo'sti rakṣakaḥ ॥ 25॥ brahmovāca । ityākarṇya vacasteṣāmahaṃ smṛtvā śivaṃ hṛdā । vicārya manasā sarvaṃ girijāyāstapaḥ phalam ॥ 26॥ dagdhaṃ viśvamiti jñātvā taiḥ sarvairiha sādarāt । haraye tatkathayituṃ kṣīrābdhimagamaṃ drutam ॥ 27॥ tatra gatvā hariṃ dṛṣṭvā vilasantaṃ sukhāsane । supraṇamya susaṃstūya prāvocaṃ sāñjaliḥ suraiḥ ॥ 28॥ trāhi trāhi mahāviṣṇo taptānnaḥ śaraṇāgatān । tapasogreṇa pārvatyāstapantyāḥ parameṇa hi ॥ 29॥ ityākarṇya vacasteṣāmasmadādidivaukasām । śeṣāsane samāviṣṭo'smānuvāca rameśvaraḥ ॥ 30॥ viṣṇuruvāca । jñātaṃ sarvaṃ nidānaṃ me pārvatītapaso'dya vai । yuṣmābhiḥ sahitastvadya vrajāmi parameśvaram ॥ 31॥ mahādevaṃ prārthayāmo girijāprāpaṇāya tam । pāṇigrahārthamadhunā lokānāṃ svastaye'marāḥ ॥ 32॥ varaṃ dātuṃ śivāyai hi devadevaḥ pinākadhṛk । yathā ceṣyati tatraiva kariṣyāmo'dhunā hi tat ॥ 33॥ tasmād vayaṃ gamiṣyāmo yatra rudro mahāprabhuḥ । tapasogreṇa saṃyukto'dyāste paramamaṅgalaḥ ॥ 34॥ brahmovāca । viṣṇostadvacanaṃ śrutvā sarva ūcuḥ surādayaḥ । mahābhītā haṭhāt kuddhāddagdhukāmāt layaṅkarāt ॥ 35॥ devā ūcuḥ । mahābhayaṅkaraṃ kruddhaṃ kālānalasamaprabham । na yāsyāmo vayaṃ sarve virūpākṣaṃ mahāprabhum ॥ 36॥ yathā dagdhaḥ purā tena madano duratikramaḥ । tathaiva krodhayukto naḥ sa dhakṣyati na saṃśayaḥ ॥ 37॥ brahmovāca tadākarṇya vacasteṣāṃ śakrādīnāṃ rameśvaraḥ । sāntvayaṃstānsurānsarvānprovāca sa harirmune ॥ 38॥ hariruvāca । he surā madvacaḥ prītyā śṛṇutādarato'khilāḥ । na vo dhakṣyati sa svāmī devānāṃ bhayanāśanaḥ ॥ 39॥ tasmādbhavadbhirgantavyaṃ mayā sārdhaṃ vicakṣaṇaiḥ । śambhuṃ śubhakaraṃ matvā śaraṇaṃ tasya suprabhoḥ ॥ 40॥ śivaṃ purāṇaṃ puruṣaṃ hyadhīśaṃ vareṇyarūpaṃ hi paraṃ purāṇam । tapo juṣāṇaṃ paramātmarūpaṃ parātparaṃ taṃ śaraṇaṃ vrajāmaḥ ॥ 41॥ brahmovāca । evamuktāstadā devā viṣṇunā prabhaviṣṇunā । jagmuḥ sarve tena saha draṣṭukāmāḥ pinākinam ॥ 42॥ prathamaṃ śailaputryāstattapo draṣṭuṃ tadāśramam । jagmurmārgavaśātsarve viṣṇvādyāḥ sakutūhalāḥ ॥ 43॥ pārvatyāḥ sutapo dṛṣṭvā tejasā vyāpṛtāstadā । praṇemustāṃ jagaddhātrīṃ tejorūpāṃ tapaḥsthitām ॥ 44॥ praśaṃsantastapastasyāḥ sākṣātsiddhitanoḥ surāḥ । jagmustatra tadā te ca yatrāste vṛṣabhadhvajaḥ ॥ 45॥ tatra gatvā ca te devāstvāṃ mune praiṣayaṃstadā । paśyanto dūratastasthuḥ kāmabhasmakṛto harāt ॥ 46॥ nārada tvaṃ śivasthānaṃ tadā gatvābhayaḥ sadā । śivabhakto viśeṣeṇa prasannaṃ dṛṣṭavān prabhum ॥ 47॥ punarāgatya yatnena devānāhūya tāṃstataḥ । nināya śaṅkarasthānaṃ tadā viṣṇvādikānmune ॥ 48॥ atha viṣṇvādayaḥ sarve tatra gatvā śivaṃ prabhum । dadṛśuḥ sukhamāsīnaṃ prasannaṃ bhaktavatsalam ॥ 49॥ yogapaṭṭasthitaṃ śambhuṃ gaṇaiśca parivāritam । taporūpaṃ dadhānaṃ ca parameśvararūpiṇam ॥ 50॥ tato viṣṇurmayānye ca surasiddhamunīśvarāḥ । praṇamya tuṣṭuvuḥ sūktairvedopaniṣadanvitaiḥ ॥ 51॥ iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe pārvatīsāntvanaśivadevadarśanavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ ॥ 2.3.23॥

देवा ऊचुः । नमो रुद्राय देवाय मदनान्तकराय च ॥ स्तुत्याय भूरिभासाय त्रिनेत्राय नमो नमः ॥ १॥ शिपिविष्टाय भीमाय भीमाक्षाय नमोनमः । महादेवाय प्रभवे त्रिविष्टपतये नमः ॥ २॥ त्वं नाथः सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः । शम्भुरीशः शङ्करोऽसि दयालुस्त्वं विशेषतः ॥ ३॥ त्वं धाता सर्वजगतां त्रातुमर्हसि नः प्रभो । त्वां विना कः समर्थोऽस्ति दुःखनाशे महेश्वर ॥ ४॥ ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां नन्दिकेश्वरः । कृपया परया युक्तो विज्ञप्तुं शम्भुमारभत् ॥ ५॥ नन्दिकेश्वर उवाच । विष्ण्वादयः सुरगणा मुनिसिद्धसङ्घा- स्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य विशेषयन्ति । कार्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्यमानाः सम्यक् पराभवपदं परमं प्रपन्नाः ॥ ६॥ तस्मात्त्वया हि सर्वेश त्रातव्या मुनयः सुराः । दीनबन्धुर्विशेषेण त्वमुक्तो भक्तवत्सलः ॥ ७॥ ब्रह्मोवाच । एवं दयावता शम्भुर्विज्ञप्तो नन्दिना भृशम् । शनैः शनैरुपरमद्ध्यानादुन्मील्य चाक्षिणी ॥ ८॥ ईशोऽथोपरतः शम्भुस्तदा परमकोविदः । समाधेः परमात्मासौ सुरान्सर्वानुवाच ह ॥ ९॥ शम्भुरुवाच । कस्माद्यूयं समायाता मत्समीपं सुरेश्वराः । हरिब्रह्मादयः सर्वे ब्रूत कारणमाशु तत् ॥ १०॥ ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचः शम्भोः सर्वे देवा मुदान्विताः । विष्णोर्विलोकयामासुर्मुखं विज्ञप्तिहेतवे ॥ ११॥ अथ विष्णुर्महाभक्तो देवानां हितकारकः । मदीरितमुवाचेदं सुरकार्यं महत्तमम् ॥ १२॥ तारकेण कृतं शम्भो देवानां परमाद्भुतम् । कष्टात्कष्टतरं देवा विज्ञप्तुं सर्व आगताः ॥ १३॥ हे शम्भो तव पुत्रेणौरसेन हि भविष्यति । निहतस्तारको दैत्यो नान्यथा मम भाषितम् ॥ १४॥ विचार्येत्थं महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते । देवान्समुद्धर स्वामिन् कष्टात्तारकनिर्मितात् ॥ १५॥ तस्मात्त्वया गिरिजा देव शम्भो ग्रहीतव्या पाणिना दक्षिणेन । पाणिग्रहेणैव महानुभावां दत्तां गिरीन्द्रेण च तां कुरुष्व ॥ १६॥ विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो ह्यब्रवीच्छिवः । दर्शयन् सद्गतिं तेषां सर्वेषां योगतत्परः ॥ १७॥ शिव उवाच । यदा मे स्वीकृता देवी गिरिजा सर्वसुन्दरी । तदा सर्वे सुरेन्द्राश्च मुनयो ऋषयस्तदा ॥ १८॥ सकामाश्च भविष्यन्ति न क्षमाश्च परे पथि । जीवयिष्यति दुर्गा सा पाणिग्रहणतः स्मरम् ॥ १९॥ मदनो हि मया दग्धः सर्वेषां कार्यसिद्धये । ब्रह्मणो वचनाद्विष्णो नात्र कार्या विचारणा ॥ २०॥ एवं विमृश्य मनसा कार्याकार्यव्यवस्थितौ । सुधीः सर्वैश्च देवेन्द्र हठं नो कर्तुमर्हसि ॥ २१॥ दग्धे कामे मया विष्णो सुरकार्यं महत् कृतम् । सर्वे तिष्ठन्तु निष्कामा मया सह सुनिश्चितम् ॥ २२॥ यथाहं च सुराः सर्वे तथा यूयमयत्नतः । तपः परमसंयुक्ताः करिष्यध्वं सुदुष्करम् ॥ २३॥ यूयं समाधिना तेन मदनेन विना सुराः । परमानन्दसंयुक्ता निर्विकारा भवन्तु वै ॥ २४॥ पुरावृत्तं स्मरकृतं विस्मृतं यद् विधे हरे । महेन्द्र मुनयो देवा यत्तत्सर्वं विमृश्यताम् ॥ २५॥ महाधनुर्धरेणैव मदनेन हठात्सुराः । सर्वेषां ध्यानविध्वंसः कृतस्तेन पुरामराः ॥ २६॥ कामो हि नरकायैव तस्मात् क्रोधोऽभिजायते । क्रोधाद्भवति सम्मोहो मोहाच्च भ्रंशते तपः ॥ २७॥ कामक्रोधौ परित्याज्यौ भवद्भिः सुरसत्तमैः । सर्वैरेव च मन्तव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित् ॥ २८॥ ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान् महादेवो वृषध्वजः । सुरान् प्रवाचयामास विधिविष्णू तथा मुनीन् ॥ २९॥ तूष्णीम्भूतोऽभवच्छम्भुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः । आस्ते पुरा यथा स्थाणुर्गणैश्च परिवारितः ॥ ३०॥ स्वात्मानमात्मना शम्भुरात्मन्येव व्यचिन्तयत् । निरञ्जनं निराभासं निर्विकारं निरामयम् ॥ ३१॥ परात्परतरं नित्यं निर्ममं निरवग्रहम् । शब्दातीतं निर्गुणं च ज्ञानगम्यं परात्परम् ॥ ३२॥ एवं स्वरूपं परमं चिन्तयन् ध्यानमास्थितः । परमानन्दसम्मग्नो बभूव बहुसूतिकृत् ॥ ३३॥ ध्यानस्थितं च सर्वेशं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । हरिशक्रादयः सर्वे नन्दिनं प्रोचुरानताः ॥ ३४॥ देवा ऊचुः । किं वयं करवामाद्य विरक्तो ध्यानमास्थितः । शम्भुस्त्वं शङ्करसखः सर्वज्ञः शुचिसेवकः ॥ ३५॥ केनोपायेन गिरिशः प्रसन्नः स्याद्गणाधिप । तदुपायं समाचक्ष्व वयं त्वच्छरणं गताः ॥ ३६॥ ब्रह्मोवाच । इति विज्ञापितो देवैर्मुने हर्यादिभिस्तदा । प्रत्युवाच सुरांस्तान्स नन्दी शम्भुप्रियो गणः ॥ ३७॥ नन्दीश्वर उवाच । हे हरे हे विधे शक्र निर्जरा मुनयस्तथा । श‍ृणुध्वं वचनं मे हि शिवसन्तोषकारकम् ॥ ३८॥ यदि वो हठ एवाद्य शिवदारपरिग्रहे । अतिदीनतया सर्वे सुनुतिं कुरुतादरात् ॥ ३९॥ भक्तेर्वश्यो महादेवो न साधारणतः सुराः । अकार्यमपि सद्भक्त्या करोति परमेश्वरः ॥ ४०॥ एवं कुरुत सर्वे हि विधिविष्णुमुखाः सुराः । यथागतेन मार्गेणान्यथा गच्छत मा चिरम् ॥ ४१॥ ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुने विष्ण्वादयः सुराः । तथेति मत्त्वा सुप्रीत्या शङ्करं तुष्टुवुर्हि ते ॥ ४२॥ देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । समुद्धर महाक्लेशात् त्राहि नः शरणागतान् ॥ ४३॥ ब्रह्मोवाच । इत्येवं बहुदीनोक्त्या तुष्टुवुः शङ्करं सुराः । रुरुदुः सुस्वरं सर्वे प्रेमव्याकुलमानसाः ॥ ४४॥ हरिर्मया सुदीनोक्त्या सुविज्ञप्तं चकार ह । संस्मरन्मनसा शम्भुं भक्त्या परमयान्वितः ॥ ४५॥ सुरैरेवं स्तुतः शम्भुर्हरिणा च मया भृशम् । भक्तवात्सल्यतो ध्यानाद्विरतोऽभून्महेश्वरः ॥ ४६॥ उवाच सुप्रसन्नात्मा हर्यादीन्हर्षयन्हरः । विलोक्य करुणादृष्ट्या शङ्करो भक्तवत्सलः ॥ ४७॥ शङ्कर उवाच । हे हरे हे विधे देवाः शक्राद्या युगपत्समे । किमर्थमागता यूयं सत्यं ब्रूत ममाग्रतः ॥ ४८॥ हरिरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं महेशान त्वन्तर्याम्यखिलेश्वरः । किं न जानासि चित्तस्थं तथा वच्म्यपि शासनात् ॥ ४९॥ तारकासुरतो दुःखं सम्भूतं विविधं मृड । सर्वेषां नस्तदर्थं हि प्रसन्नोऽकारि वै सुरैः ॥ ५०॥ शिवा सा जनिता शैलात्त्वदर्थं हि हिमालयात् । तस्यां त्वदुद्भवात्पुत्रात्तस्य मृत्युर्न चान्यथा ॥ ५१॥ इति दत्तो ब्रह्मणा हि तस्मै दैत्याय यद्वरः । तदन्यस्मादमृत्युः स बाधते निखिलं जगत् ॥ ५२॥ नारदस्य निदेशात्सा करोति कठिनं तपः । तत्तेजसाखिलं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ५३॥ वरं दातुं शिवायै हि गच्छ त्वं परमेश्वर । देवदुःखं जहि स्वामिन्नस्माकं सुखमावह ॥ ५४॥ देवानां मे महोत्साहो हृदये चास्ति शङ्कर । विवाहं तव सन्द्रष्टुं तत्त्वं कुरु यथोचितम् ॥ ५५॥ रत्यै यद्भवता दत्तो वरस्तस्य परात्पर । प्राप्तोऽवसर एवाशु सफलं स्वपणं कुरु ॥ ५६॥ ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तं प्रणम्यैव विष्णुर्देवा महर्षयः । संस्तूय विविधैः स्तोत्रैः सन्तस्थुस्तत्पुरोऽखिलाः ॥ ५७॥ भक्ताधीनः शङ्करोऽपि श्रुत्वा देववचस्तदा । विहस्य प्रत्युवाचाशु वेदमर्यादरक्षकः ॥ ५८॥ शङ्कर उवाच । हे हरे हे विधे देवाः श‍ृणुतादरतोऽखिलाः । यथोचितमहं वच्मि सविशेषं विवेकतः ॥ ५९॥ नोचितं हि विधानं वै विवाहकरणं नृणाम् । महानिगडसंज्ञो हि विवाहो दृढबन्धनः ॥ ६०॥ कुसङ्गा बहवो लोके स्त्रीसङ्गस्तत्र चाधिकः । उद्धरेत्सकलैर्बन्धैर्न स्त्रीसङ्गात्प्रमुच्यते ॥ ६१॥ लोहदारुमयैः पाशैर्दृढं बद्धोऽपि मुच्यते । स्त्र्यादिपाशसुसम्बद्धो मुच्यते न कदाचन ॥ ६२॥ वर्धन्ते विषयाः शश्वन्महाबन्धनकारिणः । विषयाक्रान्तमनसः स्वप्ने मोक्षोऽपि दुर्लभः ॥ ६३॥ सुखमिच्छति चेत्प्राज्ञो विधिवद्विषयांस्त्यजेत् । विषवद्विषयानाहुर्विषयैर्यैर्निहन्यते ॥ ६४॥ जनो विषयिणा साकं वार्तातः पतति क्षणात् । विषयं प्राहुराचार्याः सितालिप्तेन्द्रवारुणीम् ॥ ६५॥ यद्यप्येवं हि जानामि सर्वं ज्ञानं विशेषतः । तथाप्यहं करिष्यामि प्रार्थनां सफलां च वः ॥ ६६॥ भक्ताधीनोऽहमेवास्मि तद्वशात्सर्वकार्यकृत् । अयथोचितकर्ता हि प्रसिद्धो भुवनत्रये ॥ ६७॥ कामरूपाधिपस्यैव पणश्च सफलः कृतः । सुदक्षिणस्य भूपस्य भवबन्धगतस्य हि ॥ ६८॥ गौतमक्लेशकर्ताहं त्र्यम्बकात्मा सुखावहः । तत्कष्टप्रददुष्टानां शापदायी विशेषतः ॥ ६९॥ विषं पीतं सुरार्थं हि भक्तवत्सलभावधृक् । देवकष्टं हृतं यत्नात्सर्वदैव मया सुराः ॥ ७०॥ भक्तार्थमसहं कष्टं बहुशो बहुयत्नतः । विश्वानरमुनेर्दुःखं हृतं गृहपतिर्भवन् ॥ ७१॥ किं बहूक्तेन च हरे विधे सत्यं ब्रवीम्यहम् । मत्पणोऽस्तीति यूयं वै सर्वे जानीथ तत्त्वतः ॥ ७२॥ यदा यदा विपत्तिर्हि भक्तानां भवति क्वचित् । तदा तदा हराम्याशु तत्क्षणात्सर्वशःसदा ॥ ७३॥ जानेऽहं तारकाद्दुःखं सर्वेषां वः समुत्थितम् । असुरात्तद्धरिष्यामि सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥ ७४॥ नास्ति यद्यपि मे काचिद्विवाहकरणे रुचिः । विवाहयिष्ये गिरिजां पुत्रोत्पादनहेतवे ॥ ७५॥ गच्छत स्वगृहाण्येव निर्भयाः सकलाः सुराः । कार्यं वः साधयिष्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥ ७६॥ ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मौनमास्थाय समाधिस्थोऽभवद्धरः । सर्वे विष्ण्वादयो देवाः स्वधामानि ययुर्मुने ॥ ७७॥ इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीविवाहस्वीकारो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ॥ २.३.२४॥

devā ūcuḥ । namo rudrāya devāya madanāntakarāya ca ॥ stutyāya bhūribhāsāya trinetrāya namo namaḥ ॥ 1॥ śipiviṣṭāya bhīmāya bhīmākṣāya namonamaḥ । mahādevāya prabhave triviṣṭapataye namaḥ ॥ 2॥ tvaṃ nāthaḥ sarvalokānāṃ pitā mātā tvamīśvaraḥ । śambhurīśaḥ śaṅkaro'si dayālustvaṃ viśeṣataḥ ॥ 3॥ tvaṃ dhātā sarvajagatāṃ trātumarhasi naḥ prabho । tvāṃ vinā kaḥ samartho'sti duḥkhanāśe maheśvara ॥ 4॥ brahmovāca । ityākarṇya vacasteṣāṃ surāṇāṃ nandikeśvaraḥ । kṛpayā parayā yukto vijñaptuṃ śambhumārabhat ॥ 5॥ nandikeśvara uvāca । viṣṇvādayaḥ suragaṇā munisiddhasaṅghā- stvāṃ draṣṭumeva suravarya viśeṣayanti । kāryārthino'suravaraiḥ paribhartsyamānāḥ samyak parābhavapadaṃ paramaṃ prapannāḥ ॥ 6॥ tasmāttvayā hi sarveśa trātavyā munayaḥ surāḥ । dīnabandhurviśeṣeṇa tvamukto bhaktavatsalaḥ ॥ 7॥ brahmovāca । evaṃ dayāvatā śambhurvijñapto nandinā bhṛśam । śanaiḥ śanairuparamaddhyānādunmīlya cākṣiṇī ॥ 8॥ īśo'thoparataḥ śambhustadā paramakovidaḥ । samādheḥ paramātmāsau surānsarvānuvāca ha ॥ 9॥ śambhuruvāca । kasmādyūyaṃ samāyātā matsamīpaṃ sureśvarāḥ । haribrahmādayaḥ sarve brūta kāraṇamāśu tat ॥ 10॥ brahmovāca । iti śrutvā vacaḥ śambhoḥ sarve devā mudānvitāḥ । viṣṇorvilokayāmāsurmukhaṃ vijñaptihetave ॥ 11॥ atha viṣṇurmahābhakto devānāṃ hitakārakaḥ । madīritamuvācedaṃ surakāryaṃ mahattamam ॥ 12॥ tārakeṇa kṛtaṃ śambho devānāṃ paramādbhutam । kaṣṭātkaṣṭataraṃ devā vijñaptuṃ sarva āgatāḥ ॥ 13॥ he śambho tava putreṇaurasena hi bhaviṣyati । nihatastārako daityo nānyathā mama bhāṣitam ॥ 14॥ vicāryetthaṃ mahādeva kṛpāṃ kuru namo'stu te । devānsamuddhara svāmin kaṣṭāttārakanirmitāt ॥ 15॥ tasmāttvayā girijā deva śambho grahītavyā pāṇinā dakṣiṇena । pāṇigraheṇaiva mahānubhāvāṃ dattāṃ girīndreṇa ca tāṃ kuruṣva ॥ 16॥ viṣṇostadvacanaṃ śrutvā prasanno hyabravīcchivaḥ । darśayan sadgatiṃ teṣāṃ sarveṣāṃ yogatatparaḥ ॥ 17॥ śiva uvāca । yadā me svīkṛtā devī girijā sarvasundarī । tadā sarve surendrāśca munayo ṛṣayastadā ॥ 18॥ sakāmāśca bhaviṣyanti na kṣamāśca pare pathi । jīvayiṣyati durgā sā pāṇigrahaṇataḥ smaram ॥ 19॥ madano hi mayā dagdhaḥ sarveṣāṃ kāryasiddhaye । brahmaṇo vacanādviṣṇo nātra kāryā vicāraṇā ॥ 20॥ evaṃ vimṛśya manasā kāryākāryavyavasthitau । sudhīḥ sarvaiśca devendra haṭhaṃ no kartumarhasi ॥ 21॥ dagdhe kāme mayā viṣṇo surakāryaṃ mahat kṛtam । sarve tiṣṭhantu niṣkāmā mayā saha suniścitam ॥ 22॥ yathāhaṃ ca surāḥ sarve tathā yūyamayatnataḥ । tapaḥ paramasaṃyuktāḥ kariṣyadhvaṃ suduṣkaram ॥ 23॥ yūyaṃ samādhinā tena madanena vinā surāḥ । paramānandasaṃyuktā nirvikārā bhavantu vai ॥ 24॥ purāvṛttaṃ smarakṛtaṃ vismṛtaṃ yad vidhe hare । mahendra munayo devā yattatsarvaṃ vimṛśyatām ॥ 25॥ mahādhanurdhareṇaiva madanena haṭhātsurāḥ । sarveṣāṃ dhyānavidhvaṃsaḥ kṛtastena purāmarāḥ ॥ 26॥ kāmo hi narakāyaiva tasmāt krodho'bhijāyate । krodhādbhavati sammoho mohācca bhraṃśate tapaḥ ॥ 27॥ kāmakrodhau parityājyau bhavadbhiḥ surasattamaiḥ । sarvaireva ca mantavyaṃ madvākyaṃ nānyathā kvacit ॥ 28॥ brahmovāca । evaṃ viśrāvya bhagavān mahādevo vṛṣadhvajaḥ । surān pravācayāmāsa vidhiviṣṇū tathā munīn ॥ 29॥ tūṣṇīmbhūto'bhavacchambhurdhyānamāśritya vai punaḥ । āste purā yathā sthāṇurgaṇaiśca parivāritaḥ ॥ 30॥ svātmānamātmanā śambhurātmanyeva vyacintayat । nirañjanaṃ nirābhāsaṃ nirvikāraṃ nirāmayam ॥ 31॥ parātparataraṃ nityaṃ nirmamaṃ niravagraham । śabdātītaṃ nirguṇaṃ ca jñānagamyaṃ parātparam ॥ 32॥ evaṃ svarūpaṃ paramaṃ cintayan dhyānamāsthitaḥ । paramānandasammagno babhūva bahusūtikṛt ॥ 33॥ dhyānasthitaṃ ca sarveśaṃ dṛṣṭvā sarve divaukasaḥ । hariśakrādayaḥ sarve nandinaṃ procurānatāḥ ॥ 34॥ devā ūcuḥ । kiṃ vayaṃ karavāmādya virakto dhyānamāsthitaḥ । śambhustvaṃ śaṅkarasakhaḥ sarvajñaḥ śucisevakaḥ ॥ 35॥ kenopāyena giriśaḥ prasannaḥ syādgaṇādhipa । tadupāyaṃ samācakṣva vayaṃ tvaccharaṇaṃ gatāḥ ॥ 36॥ brahmovāca । iti vijñāpito devairmune haryādibhistadā । pratyuvāca surāṃstānsa nandī śambhupriyo gaṇaḥ ॥ 37॥ nandīśvara uvāca । he hare he vidhe śakra nirjarā munayastathā । śṛṇudhvaṃ vacanaṃ me hi śivasantoṣakārakam ॥ 38॥ yadi vo haṭha evādya śivadāraparigrahe । atidīnatayā sarve sunutiṃ kurutādarāt ॥ 39॥ bhaktervaśyo mahādevo na sādhāraṇataḥ surāḥ । akāryamapi sadbhaktyā karoti parameśvaraḥ ॥ 40॥ evaṃ kuruta sarve hi vidhiviṣṇumukhāḥ surāḥ । yathāgatena mārgeṇānyathā gacchata mā ciram ॥ 41॥ brahmovāca । ityākarṇya vacastasya mune viṣṇvādayaḥ surāḥ । tatheti mattvā suprītyā śaṅkaraṃ tuṣṭuvurhi te ॥ 42॥ devadeva mahādeva karuṇāsāgara prabho । samuddhara mahākleśāt trāhi naḥ śaraṇāgatān ॥ 43॥ brahmovāca । ityevaṃ bahudīnoktyā tuṣṭuvuḥ śaṅkaraṃ surāḥ । ruruduḥ susvaraṃ sarve premavyākulamānasāḥ ॥ 44॥ harirmayā sudīnoktyā suvijñaptaṃ cakāra ha । saṃsmaranmanasā śambhuṃ bhaktyā paramayānvitaḥ ॥ 45॥ surairevaṃ stutaḥ śambhurhariṇā ca mayā bhṛśam । bhaktavātsalyato dhyānādvirato'bhūnmaheśvaraḥ ॥ 46॥ uvāca suprasannātmā haryādīnharṣayanharaḥ । vilokya karuṇādṛṣṭyā śaṅkaro bhaktavatsalaḥ ॥ 47॥ śaṅkara uvāca । he hare he vidhe devāḥ śakrādyā yugapatsame । kimarthamāgatā yūyaṃ satyaṃ brūta mamāgrataḥ ॥ 48॥ hariruvāca । sarvajñastvaṃ maheśāna tvantaryāmyakhileśvaraḥ । kiṃ na jānāsi cittasthaṃ tathā vacmyapi śāsanāt ॥ 49॥ tārakāsurato duḥkhaṃ sambhūtaṃ vividhaṃ mṛḍa । sarveṣāṃ nastadarthaṃ hi prasanno'kāri vai suraiḥ ॥ 50॥ śivā sā janitā śailāttvadarthaṃ hi himālayāt । tasyāṃ tvadudbhavātputrāttasya mṛtyurna cānyathā ॥ 51॥ iti datto brahmaṇā hi tasmai daityāya yadvaraḥ । tadanyasmādamṛtyuḥ sa bādhate nikhilaṃ jagat ॥ 52॥ nāradasya nideśātsā karoti kaṭhinaṃ tapaḥ । tattejasākhilaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram ॥ 53॥ varaṃ dātuṃ śivāyai hi gaccha tvaṃ parameśvara । devaduḥkhaṃ jahi svāminnasmākaṃ sukhamāvaha ॥ 54॥ devānāṃ me mahotsāho hṛdaye cāsti śaṅkara । vivāhaṃ tava sandraṣṭuṃ tattvaṃ kuru yathocitam ॥ 55॥ ratyai yadbhavatā datto varastasya parātpara । prāpto'vasara evāśu saphalaṃ svapaṇaṃ kuru ॥ 56॥ brahmovāca । ityuktvā taṃ praṇamyaiva viṣṇurdevā maharṣayaḥ । saṃstūya vividhaiḥ stotraiḥ santasthustatpuro'khilāḥ ॥ 57॥ bhaktādhīnaḥ śaṅkaro'pi śrutvā devavacastadā । vihasya pratyuvācāśu vedamaryādarakṣakaḥ ॥ 58॥ śaṅkara uvāca । he hare he vidhe devāḥ śṛṇutādarato'khilāḥ । yathocitamahaṃ vacmi saviśeṣaṃ vivekataḥ ॥ 59॥ nocitaṃ hi vidhānaṃ vai vivāhakaraṇaṃ nṛṇām । mahānigaḍasa.njño hi vivāho dṛḍhabandhanaḥ ॥ 60॥ kusaṅgā bahavo loke strīsaṅgastatra cādhikaḥ । uddharetsakalairbandhairna strīsaṅgātpramucyate ॥ 61॥ lohadārumayaiḥ pāśairdṛḍhaṃ baddho'pi mucyate । stryādipāśasusambaddho mucyate na kadācana ॥ 62॥ vardhante viṣayāḥ śaśvanmahābandhanakāriṇaḥ । viṣayākrāntamanasaḥ svapne mokṣo'pi durlabhaḥ ॥ 63॥ sukhamicchati cetprājño vidhivadviṣayāṃstyajet । viṣavadviṣayānāhurviṣayairyairnihanyate ॥ 64॥ jano viṣayiṇā sākaṃ vārtātaḥ patati kṣaṇāt । viṣayaṃ prāhurācāryāḥ sitāliptendravāruṇīm ॥ 65॥ yadyapyevaṃ hi jānāmi sarvaṃ jñānaṃ viśeṣataḥ । tathāpyahaṃ kariṣyāmi prārthanāṃ saphalāṃ ca vaḥ ॥ 66॥ bhaktādhīno'hamevāsmi tadvaśātsarvakāryakṛt । ayathocitakartā hi prasiddho bhuvanatraye ॥ 67॥ kāmarūpādhipasyaiva paṇaśca saphalaḥ kṛtaḥ । sudakṣiṇasya bhūpasya bhavabandhagatasya hi ॥ 68॥ gautamakleśakartāhaṃ tryambakātmā sukhāvahaḥ । tatkaṣṭapradaduṣṭānāṃ śāpadāyī viśeṣataḥ ॥ 69॥ viṣaṃ pītaṃ surārthaṃ hi bhaktavatsalabhāvadhṛk । devakaṣṭaṃ hṛtaṃ yatnātsarvadaiva mayā surāḥ ॥ 70॥ bhaktārthamasahaṃ kaṣṭaṃ bahuśo bahuyatnataḥ । viśvānaramunerduḥkhaṃ hṛtaṃ gṛhapatirbhavan ॥ 71॥ kiṃ bahūktena ca hare vidhe satyaṃ bravīmyaham । matpaṇo'stīti yūyaṃ vai sarve jānītha tattvataḥ ॥ 72॥ yadā yadā vipattirhi bhaktānāṃ bhavati kvacit । tadā tadā harāmyāśu tatkṣaṇātsarvaśaḥsadā ॥ 73॥ jāne'haṃ tārakādduḥkhaṃ sarveṣāṃ vaḥ samutthitam । asurāttaddhariṣyāmi satyaṃ satyaṃ vadāmyaham ॥ 74॥ nāsti yadyapi me kācidvivāhakaraṇe ruciḥ । vivāhayiṣye girijāṃ putrotpādanahetave ॥ 75॥ gacchata svagṛhāṇyeva nirbhayāḥ sakalāḥ surāḥ । kāryaṃ vaḥ sādhayiṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā ॥ 76॥ brahmovāca । ityuktvā maunamāsthāya samādhistho'bhavaddharaḥ । sarve viṣṇvādayo devāḥ svadhāmāni yayurmune ॥ 77॥ iti śrīśivamahāpurāṇe dvitīyāyāṃ rudrasaṃhitāyāṃ tṛtīye pārvatīkhaṇḍe pārvatīvivāhasvīkāro nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ ॥ 2.3.24॥